काठमाडौं : तिब्बततर्फबाट रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीको १५ दिन बितिसक्दा पनि बाढी प्रभावित जलविद्युत् आयोजनामा कार्यरत ९१७ जना अझै सम्पर्कविहीन छन् । बाढीले आयोजना क्षेत्रका आवास, कार्यालय, पहुँच सडक, सुरुङ तथा अन्य संरचना क्षतिग्रस्त बनाएपछि खोजी तथा उद्धार कार्य जारी रहे पनि ठूलो संख्यामा हराइरहेकाहरूको अवस्था पत्ता लाग्न सकेको छैन ।

स्वतन्त्र ऊर्जा उत्पादकहरूको संस्था, नेपाल (इप्पान) ले भदौ २३ गतेसम्म तयार पारेको विवरणअनुसार बाढीबाट १२ वटा जलविद्युत् आयोजना प्रभावित भएका छन् । तीमध्ये आठ वटा सञ्चालनमा रहेका र चार वटा निर्माणाधीन आयोजना हुन् । प्रभावित आयोजनाको कुल जडित क्षमता ६६९ मेगावाट छ ।

बाढीको प्रत्यक्ष प्रभावमा परेका आयोजनामा विद्युत् उत्पादन र निर्माण कार्य मात्र रोकिएको छैन, ठूलो संख्यामा आयोजनामा कार्यरत जनशक्तिसमेत प्रभावित भएको छ । इप्पानको विवरणअनुसार ११ आयोजनामा मात्रै ९१७ जना सम्पर्कविहीन छन् ।

माथिल्लो त्रिशूली–१ मा ५४६ जना सम्पर्कविहीन

भोटेकोशी बाढीबाट सबैभन्दा ठूलो मानवीय संकट २१६ मेगावाटको माथिल्लो त्रिशूली–१ आयोजनामा देखिएको छ । आयोजनामा कार्यरत ५४६ जना सम्पर्कविहीन छन् ।

बाढी आउनुअघि आयोजनास्थलमा एक हजार ४३३ जना कार्यरत थिए । तीमध्ये हालसम्म ८७८ जनाको उद्धार गरिएको छ । मंगलबार अडिट–३ बाट माथिल्लो भागमा खोजी गर्ने क्रममा एक शव निकालिएको र तालिमप्राप्त खोजी कुकुरको टोलीले सल्लेटार र भागे झरनाबीचको क्षेत्रमा अर्को शव फेला पारेको इप्पानको विवरणमा उल्लेख छ ।

सम्पर्कविहीनमध्ये नौ जना कोरियाली, ३४ जना चिनियाँ र ५० जना भारतीय नागरिकसमेत छन् ।

माथिल्लो त्रिशूली–१ मा सुरुङ, हेडवक्स र अडिट क्षेत्रमा खोजी जारी छ । नेपाली सेना, नेपाल ड्रोन एसोसिएसन, कोरियाली तथा शेर्पा टोली र तालिमप्राप्त खोजी कुकुर परिचालन गरिएको छ । सुरुङभित्र खोजीका लागि गोप्रो तथा ड्रोन क्यामेराको प्रयोग गर्ने तयारीसमेत गरिएको छ ।

तर खोजीका लागि आवश्यक उपकरण आयोजनास्थलसम्म पुर्‍याउनै ठूलो चुनौती बनेको छ । अडिट–१, अडिट–३ र हेडवक्स क्षेत्रमा हेलिकप्टरबाट मिनी एक्साभेटरलगायत उपकरण पुर्‍याउने प्रयास गरिए पनि सीमित अवतरणस्थल र जटिल भौगर्भिक अवस्थाका कारण सफल हुन सकेको छैन ।

यसले भोटेकोशी बाढीपछिको उद्धारको गम्भीर पक्ष देखाउँछ—मानिस खोज्नुपर्ने ठाउँसम्म पुग्ने बाटो र उद्धारका लागि चाहिने उपकरणसमेत बाढीले अवरुद्ध बनाएको छ ।

रसुवागढीमा ९३ जना हराइरहेका

१११ मेगावाटको रसुवागढी जलविद्युत् आयोजनामा ९३ जना सम्पर्कविहीन छन् । उद्धार टोलीले निरन्तर खोजी गरिरहे पनि उनीहरूको अवस्था पत्ता लाग्न सकेको छैन ।

त्यस्तै, १२० मेगावाटको रसुवा–भोटेकोशी आयोजनामा तीन जना र ५ मेगावाटको मैलुङ खोला आयोजनामा सात जना सम्पर्कविहीन रहेको इप्पानको विवरणमा उल्लेख छ । रसुवा–भोटेकोशी आयोजनामा कार्यरत एक चालकको शव केही दिनअघि फेला परेको थियो ।

चिलिमेमा उद्धार टोली अझै विद्युत्‌गृहभित्र पुग्न सकेन

२२ मेगावाटको चिलिमे जलविद्युत् केन्द्रमा पनि उद्धार कार्य अत्यन्त कठिन बनेको छ । विद्युत्गृहमा छ जनासम्म फसेको हुनसक्ने अनुमान गरिएको छ ।

बाढी आएको १३औँ दिनसम्म पनि उद्धार टोली विद्युत्गृहभित्र पुग्न सकेको थिएन । विद्युत्गृहसम्म पुग्ने पहुँच सुरुङ हिलो र लेदोले भरिएको छ भने मेसिनरी उपकरण लैजाने पहुँच सडकसमेत बाढीले क्षतिग्रस्त बनाएको छ ।

त्यसैले सुरुङ सफा गर्ने काम अहिले म्यानुअल रूपमा भइरहेको छ । नेपाली सेना र भारतीय सेनासहितको उद्धार टोली खोजीमा खटिएको छ ।

चिलिमे जलविद्युत् कम्पनीका कार्यकारी निर्देशक बाबुराजा महर्जनका अनुसार स्याफ्रुबेँसीदेखि विद्युत्गृहसम्मको पहुँच सडक निर्माणमा थप प्रगति भएको छ । सडक विद्युत्गृहको पहुँच सुरुङसम्म पुगेपछि मेसिनरी उपकरण लगेर सुरुङ सफा गरी उद्धारलाई गति दिने तयारी छ । समानान्तर रूपमा पैदलमार्ग खोल्ने कामसमेत भइरहेको छ ।

लाङटाङ खोलामा ३९ जना सम्पर्कविहीन

२० मेगावाटको लाङटाङ खोला जलविद्युत् आयोजनामा ३९ जना अझै सम्पर्कविहीन छन् । नेपाली सेनाले खोजी कार्य जारी राखेको छ ।

आयोजनाको सुरुङबाट दुई जनाको शव निकालिएको छ भने १९ जनाको उद्धार भइसकेको छ । बाँकी व्यक्तिको अवस्था अझै अज्ञात छ ।

६६९ मेगावाटका आयोजनामा बाढीको धक्का

भोटेकोशी बाढीबाट प्रभावित १२ आयोजनाको कुल क्षमता ६६९ मेगावाट छ । त्यसमध्ये २८१ मेगावाट क्षमताका आठ आयोजना सञ्चालनमा थिए भने ३८८ मेगावाट क्षमताका चार आयोजना निर्माणाधीन थिए ।

यसरी बाढीले तत्कालीन विद्युत् उत्पादनमा मात्रै धक्का दिएको छैन, निर्माणाधीन आयोजनाको काम, लागत र सञ्चालनमा आउने समयतालिकामाथि समेत असर पार्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ ।

तर अहिले विद्युत् उत्पादनभन्दा ठूलो प्राथमिकता मानवीय उद्धार बनेको छ । क्षतिग्रस्त सडक, सुरुङ र आयोजनास्थलमा थुप्रिएको लेदो तथा भग्नावशेष हटाउन नसक्दा खोजी कार्य अपेक्षित गतिमा अघि बढ्न सकेको छैन ।

उद्धारमा ढिलाइको कारण बाढीले भत्काएको पूर्वाधार

भोटेकोशी बाढीपछिको १५ दिनको अवस्थाले जलविद्युत् आयोजनामा विपद् व्यवस्थापनको एउटा गम्भीर कमजोरी उजागर गरेको छ । बाढी आउँदा मानिस सुरक्षित स्थानमा लैजाने बाटो मात्रै होइन, बाढीपछि उद्धार टोली पुग्ने बाटोसमेत ध्वस्त भएको छ ।

माथिल्लो त्रिशूली–१ मा भारी उपकरण हेलिकप्टरबाट पुर्‍याउन नसक्नु र चिलिमेमा पहुँच सुरुङभित्र जमेको लेदो मेसिन प्रयोग गरेर हटाउन नसक्नु यसका प्रत्यक्ष उदाहरण हुन् ।

त्यसैले अबको उद्धार रणनीति जनशक्ति थप्नेमा मात्र सीमित नभई क्षतिग्रस्त पहुँच सडक तत्काल खोल्ने, सुरुङ सफा गर्ने, भारी उपकरण आयोजनास्थलसम्म पुर्‍याउने र ड्रोन, क्यामेरा तथा खोजी कुकुरजस्ता प्रविधिको अधिकतम प्रयोग गर्ने दिशामा केन्द्रित हुनुपर्ने देखिन्छ ।

बाढीको १५ दिनपछि पनि ९१७ जना सम्पर्कविहीन रहनु ऊर्जा पूर्वाधारमा भएको क्षतिभन्दा गम्भीर मानवीय संकट हो । त्यसैले क्षतिग्रस्त जलविद्युत् आयोजना पुनर्निर्माणको बहसअघि हराइरहेका व्यक्तिको अवस्था पत्ता लगाउने र सम्भावित जीवितको उद्धारलाई पहिलो प्राथमिकता दिनुपर्ने अवस्था इप्पानको विवरणले देखाएको छ ।