बिगु (दोलखा) : नेपालको ऊर्जा सुरक्षासँग प्रत्यक्ष जोडिएको रणनीतिक जलविद्युत आयोजनामध्ये एक तामाकोशी-५ अहिले निर्माणको निर्णायक चरणमा पुगेको छ।

४५६ मेगावाटको माथिल्लो तामाकोशी जलविद्युत आयोजनाबाट विद्युत उत्पादनपछि बाहिरिने पानी पुनः प्रयोग गरेर निर्माण भइरहेको यो आयोजना एकातिर विशाल भूमिगत संरचना, मुख्य पानी सुरुङ र जटिल भू-प्राविधिक अवस्थासँग जुधिरहेको छ भने अर्कोतिर वन स्वीकृति, रुख कटान, संरक्षण क्षेत्रको अवरोध र प्रशासनिक ढिलाइका कारण समयसँग दौडिरहेको छ।

९९.८ मेगावाट क्षमताको यो आयोजना नेपालकै महत्वपूर्ण ‘क्यास्केड’ जलविद्युत आयोजनामध्ये एक मानिन्छ। आयोजनाबाट वार्षिक करिब ४९५ गिगावाट-घण्टा अर्थात् करिब ४९ करोड ५० लाख युनिट विद्युत उत्पादन हुने अपेक्षा गरिएको छ।

नेपाल विद्युत प्राधिकरणसँग हिउँदमा प्रतियुनिट ८ रुपैयाँ ४० पैसा र वर्षायाममा ४ रुपैयाँ ८० पैसामा विद्युत खरिद बिक्री सम्झौता (PPA) भइसकेको यो आयोजना समयमै सम्पन्न हुन सके राष्ट्रिय ग्रिडको पीक-आवर आपूर्तिमा उल्लेखनीय योगदान पुग्ने विश्वास गरिएको छ।

तर आयोजनाले करिब ८-९ महिनासम्म निर्माण अवरोध भोग्नुपर्‍यो। गौरीशंकर संरक्षण क्षेत्रभित्र पर्ने वन क्षेत्र प्रयोग, रुख कटान अनुमति, वातावरणीय प्रक्रिया तथा भोगाधिकार स्वीकृतिमा भएको ढिलाइले आयोजनाको मुख्य निर्माण तालिकामै धक्का पुगेको हो।

आयोजना प्रमुख हेमन्त भट्ट, प्राविधिक टोलीका इन्जिनियर प्रफुल्ल मान प्रधान तथा कम्पनीका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) का अनुसार अहिले निर्माणले पुनः गति लिएको भए पनि गुमेको समय व्यवस्थापन गर्नु नै सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको छ।

“बीचमा करिब ८-९ महिना कामले अपेक्षित गति लिन सकेन,” आयोजना प्रमुख भट्टले भने, “त्यसले समग्र निर्माण तालिकालाई प्रत्यक्ष असर गर्‍यो।”

गौरीशंकर संरक्षण क्षेत्रको अवरोध

तामाकोशी-५ को निर्माणमा सबैभन्दा ठूलो धक्का वन तथा संरक्षण क्षेत्रसम्बन्धी प्रक्रियाले दिएको व्यवस्थापन बताउँछ। आयोजना क्षेत्रका केही संरचना गौरीशंकर संरक्षण क्षेत्रभित्र पर्ने भएकाले वन भोगाधिकार, रुख कटान आदेश र वातावरणीय स्वीकृतिसम्बन्धी प्रक्रिया लामो समय अड्किएको थियो।

विशेष गरी मुख्य सुरुङसँग सम्बन्धित एडिट-२, एडिट-३ र एडिट-४ क्षेत्रमा निर्माण कार्य प्रभावित भएको थियो। कतिपय स्थानमा सुरुङ खन्ने काम सुरु गर्नै नपाएको अवस्था बनेको आयोजना पक्षको भनाइ छ।

ऊर्जा क्षेत्रमा काम गरिरहेका अधिकारीहरूका अनुसार संरक्षण क्षेत्रभित्र पूर्वाधार निर्माणसम्बन्धी कानुनी जटिलता, सर्वोच्च अदालतको आदेशपछि आएको प्रक्रियागत अनिश्चितता तथा विभिन्न निकायबीच समन्वय अभावले परियोजना सुस्त बनेको थियो। पछि मन्त्रिपरिषद्बाट वन क्षेत्रको ‘राइट अफ अकुपेन्सी’ स्वीकृतिपछि निर्माणले पुनः गति लिन थालेको हो।

व्यवस्थापनका अनुसार निर्माणमा आएको अवरोधले केवल समयतालिका मात्र होइन, सम्भावित विद्युत उत्पादन र आम्दानीमा समेत ठूलो असर पार्न सक्ने अवस्था बनेको थियो।

‘दैनिक २ करोड रुपैयाँ घाटा हुन सक्छ’

सीईओ रामकुमार यादवका अनुसार आयोजना समयमै सञ्चालनमा नआए दैनिक करिब २ करोड रुपैयाँ बराबरको सम्भावित विद्युत बिक्री आम्दानी गुम्न सक्छ।

“महिनाको हिसाबले त्यो ६०-७० करोड रुपैयाँसम्म पुग्छ,” उनले भने, “त्यसैले अहिले सबै पक्षलाई समयमै काम सम्पन्न गर्न निरन्तर उत्प्रेरित गरिरहेका छौँ।”

वार्षिक उत्पादन र पीपीए दरलाई आधार मान्दा ९ महिनाको अवरोधले सम्भावित रूपमा २ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँ बराबरको विद्युत बिक्री आम्दानी प्रभावित हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।

तामाकोशी-५ केवल अर्को जलविद्युत आयोजना मात्र होइन, नेपालले ‘reuse-water cascade system’ मा अघि बढाएको महत्त्वपूर्ण नमुना पनि हो। माथिल्लो तामाकोशीबाट निस्किने पानीलाई पुनः प्रयोग गरेर थप विद्युत उत्पादन गर्ने अवधारणाले जलस्रोत उपयोग दक्षता बढाउने अपेक्षा गरिएको छ।

माथिल्लो तामाकोशीको पानी पुनः प्रयोग

तामाकोशी-५ को मूल अवधारणा नै माथिल्लो तामाकोशीबाट बाहिरिएको पानी पुनः प्रयोग गर्नु हो।

आयोजना प्रमुख भट्टका अनुसार यसका लागि छुट्टै ठूलो बाँध निर्माण गर्नुपर्दैन। माथिल्लो तामाकोशीको टेलरेसबाट निस्किएको पानीलाई सुरुङमार्फत ल्याएर पुनः टर्बाइनमा प्रयोग गरिनेछ।

“यो आयोजना जलस्रोतको अधिकतम उपयोग गर्ने अवधारणामा आधारित छ,” उनले भने, “उपलब्ध पानीलाई पुनः प्रयोग गरेर ऊर्जा उत्पादन गर्ने भएकाले यो प्राविधिक तथा आर्थिक दुवै दृष्टिले महत्त्वपूर्ण आयोजना हो।”

ऊर्जा माग उच्च हुने समयमा प्रणालीलाई स्थिर राख्न आयोजनाले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने अपेक्षा गरिएको छ। विशेष गरी सुक्खायाममा विद्युत अभाव कम गर्न यसले सहयोग गर्ने अनुमान गरिएको छ।

भूमिगत संरचनाभित्र विशाल निर्माण

तामाकोशी-५ को सबैभन्दा जटिल पक्ष यसको भूमिगत संरचना हो। मुख्य पहुँच सुरुङबाट करिब २८५ मिटर भित्र पुगेपछि आयोजनाको भूमिगत विद्युत्‌गृह क्षेत्रमा पुगिन्छ।

ठेकेदार कम्पनी सिनो हाइड्रोका नेपाली प्राविधिक टोली प्रमुख इन्जिनियर प्रफुल्ल मान प्रधानका अनुसार विद्युत्‌गृह र ट्रान्सफर्मर कक्ष दुवै भूमिगत संरचनामा निर्माण भइरहेका छन्। अहिले विद्युत्‌गृह खन्ने कामको करिब ६० प्रतिशत सम्पन्न भइसकेको छ भने ट्रान्सफर्मर कक्ष खन्ने काम शतप्रतिशत सकिएको छ। अब त्यहाँ अर्थिङ तथा कङ्क्रिटको काम सुरु गर्ने तयारी भइरहेको छ।

आयोजनामा ३१.६ मेगावाट क्षमताका तीन वटा मुख्य टर्बाइन र एउटा ५ मेगावाट क्षमताको सहायक टर्बाइन जडान गरिनेछ।

टर्बाइनबाट उत्पादन भएको विद्युत तीन वटा बस-डक्ट सुरुङमार्फत ट्रान्सफर्मर कक्षमा पुर्‍याइनेछ। त्यहाँ भोल्टेज व्यवस्थापन गरेपछि केबल सुरुङ हुँदै विद्युत बाहिर निकालिनेछ। त्यसपछि स्विचयार्डमार्फत विद्युत राष्ट्रिय प्रसारण प्रणालीमा जोडिनेछ।

लक्ष्य ६५ प्रतिशत, प्रगति २२ प्रतिशत

प्रारम्भिक निर्माण तालिकाअनुसार अहिले आयोजनाको भौतिक प्रगति ६०-६५ प्रतिशत पुगिसक्नुपर्ने थियो। तर हाल समग्र प्रगति करिब २२ प्रतिशतमा सीमित छ।

वन स्वीकृति र निर्माण अवरोधकै कारण प्रगति लक्ष्यभन्दा धेरै पछाडि परेको आयोजनाको भनाइ छ।

सीईओ यादवका अनुसार कानुनी रूपमा निर्माण कम्पनीले समय थपको माग गर्न सक्ने अवस्था भए पनि आयोजनाले तोकिएको समयमै काम सम्पन्न गर्न दबाब दिइरहेको छ।

“हामीले निर्माण कम्पनीलाई समयको महत्त्व बुझाएका छौँ,” उनले भने, “उनीहरू पनि अहिले निर्धारित समयभित्रै आयोजना सम्पन्न गर्ने मनस्थितिमा छन्।”

सुरुङ निर्माण : सबैभन्दा कठिन चरण

तामाकोशी-५ को सबैभन्दा चुनौतीपूर्ण काम मुख्य पानी सुरुङ निर्माणलाई मानिएको छ। अहिले विभिन्न एडिट सुरुङमार्फत मुख्य सुरुङ खन्ने काम भइरहेको छ।

हालसम्म एडिट-२ बाट करिब ३१५ मिटर मुख्य सुरुङ खनिएको छ। आयोजनामा कुल सात वटा निर्माण चरण छन्। सातौँ चरण छोटो भए पनि बाँकी चरणहरू लामो र जटिल छन्।

प्राविधिक टोलीका अनुसार एउटा चरणबाट दैनिक ३.५ देखि ४ मिटर सुरुङ खन्ने लक्ष्य राखिएको छ।

“यदि हालको गतिमा काम अघि बढ्यो भने डेढदेखि दुई वर्षभित्र मुख्य सुरुङ खन्ने काम सम्पन्न हुन सक्छ,” इन्जिनियर प्रधानले भने।

आयोजनाले २०८३/८४ भित्र मुख्य सुरुङ निर्माण सम्पन्न गरी त्यसपछि उपकरण जडान, परीक्षण तथा सञ्चालन तयारी पूरा गरेर २०८५ साल वैशाख वा जेठसम्म उत्पादन सुरु गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

एमसीटी भ्रंश क्षेत्रको चुनौती

आयोजनाको सबैभन्दा संवेदनशील भू-संरचनामध्ये ‘मेन सेन्ट्रल थ्रस्ट’ (एमसीटी) भ्रंश क्षेत्रलाई मानिएको छ। करिब ११०० मिटर क्षेत्रमा पर्ने यो भाग सुरुङ निर्माणका लागि चुनौतीपूर्ण हुन सक्ने प्राविधिक टोलीको आकलन छ।

त्यसैगरी एडिट-४, सर्ज ट्याङ्क, भल्भ कक्ष तथा ठाडो दबाब सुरुङ आसपासको भू-संरचना कमजोर हुन सक्ने अध्ययनले देखाएको छ।

यद्यपि चट्टानलाई आवश्यक सहारा दिने संरचना तथा सुरक्षात्मक उपाय अपनाएर जोखिम व्यवस्थापन गरिने आयोजनाको विश्वास छ।

विस्फोटक सामग्री र प्रशासनिक समस्या

वनसम्बन्धी धेरै समस्या समाधान भए पनि आयोजनाले अझै केही प्रशासनिक तथा प्रक्रियागत चुनौती भोगिरहेको जनाएको छ।

विशेष गरी सुरुङ खन्न अत्यावश्यक विस्फोटक सामग्री समयमा उपलब्ध नहुँदा निर्माण प्रभावित हुन सक्ने जोखिम रहेको व्यवस्थापनको भनाइ छ। विदेशबाट ल्याइने उपकरण तथा सामग्री प्रयोग र पुनः फिर्ता पठाउन आवश्यक स्वीकृति प्रक्रियामा ढिलाइ हुँदा पनि समस्या भइरहेको बताइएको छ।

सीईओ यादवका अनुसार यदि सम्बन्धित सरकारी निकायहरूले स्वीकृति प्रक्रिया अझ छिटो र समन्वयात्मक बनाउन सके आयोजना समयमै सम्पन्न गर्न थप सहयोग पुग्ने थियो।

स्थानीयसँग सम्बन्ध सुधार

आयोजनाले सुरुमा स्थानीय समुदायसँग सम्बन्ध सहज नरहेको स्वीकार गरेको छ। केही असमझदारी र स्थानीय असन्तुष्टिका कारण निर्माण प्रभावित हुने अवस्था समेत बनेको थियो।

तर अहिले स्थानीयसँग प्रत्यक्ष संवाद, रोजगारी र सामाजिक कार्यक्रममार्फत सम्बन्ध सुधारिएको व्यवस्थापनको दाबी छ। हाल आयोजनामा दोलखाका करिब २५० देखि ३०० स्थानीय प्रत्यक्ष रूपमा कार्यरत छन्।

ग्याबियन पर्खाल लगायतका केही निर्माण कार्य स्थानीयलाई नै दिइएको छ। सामाजिक उत्तरदायित्वअन्तर्गत शिक्षा, स्वास्थ्य तथा स्थानीय पूर्वाधार क्षेत्रमा पनि केही काम भइरहेको आयोजनाले जनाएको छ।

लागत २१.४३ अर्ब

तामाकोशी-५ को अनुमानित लागत २१ अर्ब ४३ करोड रुपैयाँ रहेको छ। बजार मूल्यवृद्धि तथा ठेक्का संशोधनका कारण केही लागत बढ्न सक्ने भए पनि अत्यधिक वृद्धि नहुने व्यवस्थापनको दाबी छ।

विशेष गरी मुख्य पानी सुरुङ निर्माण सहज रूपमा अघि बढे आयोजना लागत धेरै नबढ्ने अपेक्षा गरिएको छ।

व्यवस्थापनका अनुसार तामाकोशी-५ केवल अर्को जलविद्युत आयोजना मात्र होइन, नेपालको ऊर्जा सुरक्षासँग जोडिएको रणनीतिक आयोजना हो।

“हामी यसलाई समयमै सम्पन्न गरेर एउटा उदाहरणीय आयोजना बनाउन चाहन्छौँ,” सीईओ यादवले भने, “पूरै टिम अहिले त्यही लक्ष्यमा केन्द्रित छ।”