काठमाडौं : भोटेकोशीको विनाशकारी बाढीपछि चिलिमे जलविद्युत् आयोजनाको भूमिगत संरचनामा फसेका व्यक्तिको उद्धारका लागि आयोजनाका पूर्वप्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) लीलानाथ भट्टराईले विश्वभरका सुरुङ तथा उद्धार विज्ञसँग प्राविधिक उपाय माग गरेका छन्।

भट्टराईले चिलिमे जलविद्युत् केन्द्रको निर्माण सम्पन्न अवस्थाको भूमिगत संरचनाको वास्तविक नक्सा (अस–बिल्ट ड्रइङ) सार्वजनिक गर्दै पावरहाउस क्षेत्रको क्याभर्न सञ्जालमा फसेका व्यक्तिसम्म पुग्ने सम्भावित उपायबारे विज्ञहरूको सुझाव मागेका हुन्।

उनले सार्वजनिक गरेको नक्सामा आयोजनाको हेडरेस सुरुङदेखि सर्ज ट्याङ्क, पेनस्टक हुँदै भूमिगत पावरहाउस, ट्रान्सफर्मर क्याभर्न, एक्सेस टनेल र टेलरेससम्मको संरचनागत सम्बन्ध देखाइएको छ। नक्साको तल्लो भागमा यी संरचनाको उचाइ र भौगोलिक अवस्थिति पनि देखाइएको छ।

भट्टराईले लेखेका छन्, “नेपालको चिलिमे जलविद्युत् केन्द्रको भूमिगत संरचनाको निर्माण सम्पन्न नक्सा तल दिइएको छ। पावरहाउस क्षेत्रका क्याभर्नमा फसेका व्यक्तिको उद्धारका लागि विश्वभरका विज्ञलाई प्राविधिक उपाय सुझाउन आमन्त्रण गर्दछु।”

बाढीको पानीसँगै लेदो र ढुंगा भूमिगत संरचनामा पुगेको हुन सक्ने

भट्टराईले भोटेकोशीको आकस्मिक बाढीले ठूलो मात्रामा लेदो, माटो र ठूला ढुंगा तथा अन्य भग्नावशेष बगाएर ल्याएको र ती सामग्री पावरहाउसको भूमिगत क्याभर्नमा प्रवेश गरेको हुन सक्ने बताएका छन्।

उनका अनुसार बाढीको पानी र त्यसले बोकेर ल्याएको सामग्री एक्सेस टनेल तथा टेलरेस टनेल हुँदै पावरहाउसको क्याभर्न सञ्जालमा प्रवेश गर्न सक्ने अवस्था रहेको छ।

यही कारण उनले अहिलेको उद्धार प्रयासलाई केवल कुनै एउटा सुरुङको मुख सफा गर्ने काममा सीमित नराखी सम्पूर्ण भूमिगत संरचनाको सम्बन्ध र सम्भावित पहुँचमार्गलाई एकैपटक अध्ययन गर्नुपर्ने संकेत गरेका छन्।

चिलिमे जलविद्युत् आयोजनाको भूमिगत संरचनाको निर्माण सम्पन्न अवस्थाको नक्सा—हेडरेस सुरुङ, पावरहाउस, ट्रान्सफर्मर क्याभर्न, एक्सेस टनेल र टेलरेसको संरचनागत सम्बन्ध देखाइएको छ।

नक्साले देखाउँछ भूमिगत संरचनाको जटिलता

भट्टराईले सार्वजनिक गरेको नक्सा सामान्य स्थानचित्र मात्र होइन। यसले चिलिमे आयोजनाको भूमिगत संरचना कसरी एकअर्कासँग जोडिएको छ भन्ने देखाउँछ।

नक्साअनुसार हेडरेस सुरुङ आयोजनाको माथिल्लो भागबाट आउँदै सर्ज ट्याङ्क हुँदै पेनस्टकतर्फ जान्छ। पेनस्टक पावरहाउससँग जोडिएको छ भने पावरहाउस क्षेत्रसँग ट्रान्सफर्मर क्याभर्न र एक्सेस टनेल जोडिएका छन्। अर्कोतर्फ टेलरेसबाट पानी पुनः नदीतर्फ जाने संरचना देखाइएको छ।

यसको अर्थ, पावरहाउस क्षेत्रमा पहुँचका लागि प्रयोग हुने भूमिगत संरचनाहरू एउटै मार्गमा सीमित छैनन्। तर नक्सा भएकै आधारमा कुनै वैकल्पिक मार्ग तत्काल उद्धारका लागि उपयुक्त छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न भने सकिँदैन। त्यसका लागि सुरुङभित्रको अहिलेको अवस्था, पानीको तह, लेदो तथा ढुंगाको अवरोध र संरचनागत सुरक्षाको स्थलगत मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।

“विश्वका विज्ञले उपाय सुझाऊन्”

भट्टराईले आफ्नो अघिल्लो पोस्ट ‘Recommendations for Rescue Operations’ मा उद्धारसम्बन्धी आफ्ना सुझावहरू प्रस्तुत गरेको पनि बताएका छन्। पछिल्लो पोस्टमा भने उनले आयोजनाको वास्तविक भूमिगत नक्सा नै सार्वजनिक गरेर थप प्राविधिक सुझावका लागि बाटो खुला गरेका छन्।

यो पहलको महत्वपूर्ण पक्ष के हो भने उद्धारको सम्भावित मार्गबारे अनुमान मात्र प्रस्तुत गर्नुको सट्टा आयोजनाको वास्तविक संरचना देखाउने प्राविधिक दस्तावेज विज्ञहरूको अध्ययनका लागि उपलब्ध गराइएको छ।

चिलिमे जलविद्युत् आयोजनाको भूमिगत संरचनासम्बन्धी यो नक्सामा पावरहाउससँग जोडिएका प्रमुख सुरुङ तथा क्याभर्नहरू र तिनको उचाइगत सम्बन्धसमेत देखाइएको छ। त्यसैले उद्धारमा संलग्न नेपाली तथा विदेशी प्राविधिक टोलीका लागि यसले सम्भावित वैकल्पिक पहुँच र जोखिम मूल्याङ्कनको आधार दिन सक्ने देखिन्छ।

अब एउटा मात्र बाटोमा निर्भर नहुने बहस

बाढीपछि चिलिमेमा उद्धारका लागि मुख्य चुनौती भूमिगत संरचनामा सुरक्षित पहुँच बनाउनु बनेको छ। यस्तो अवस्थामा मुख्य पहुँच सुरुङ, टेलरेस र अन्य जोडिएका भूमिगत संरचनाको अवस्था समानान्तर रूपमा अध्ययन गरेर सम्भव भएसम्म सबै पहुँचमार्ग खुला राख्ने कि नराख्ने भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण बनेको छ।

भट्टराईको नक्सा सार्वजनिक गर्ने पहलले यही बहसलाई थप प्राविधिक बनाएको छ।

“कुन बाटोबाट पुग्न सकिन्छ?” भन्ने प्रश्नको उत्तर अनुमानले होइन, आयोजनाको वास्तविक नक्सा, अहिलेको भूमिगत अवस्था र प्राविधिक मूल्याङ्कनका आधारमा खोजिनुपर्ने हुन्छ।

चिलिमेमा फसेका व्यक्तिहरूको अवस्था अझै अनिश्चित रहेका बेला सम्भावित प्रत्येक सुरक्षित पहुँचमार्गको प्राविधिक परीक्षण र विश्वभरका उद्धार विज्ञको अनुभव उपयोग गर्नु नै अहिलेको प्राथमिकता हुनुपर्ने भट्टराईको पहलले देखाएको छ।