काठमाडौँ : भोटेकोशी बाढीपछि चिलिमे जलविद्युत् आयोजनाको भूमिगत संरचनामा सम्पर्कविहीन रहेका कर्मचारी तथा कामदारको उद्धारका लागि मुख्य पहुँच सुरुङमा थुप्रिएको लेदो, ढुंगा तथा अन्य अवरोध तत्काल हटाउँदै भूमिगत संरचनाका वैकल्पिक पहुँचमार्गसमेत एकैसाथ अध्ययन गर्नुपर्ने सुझाव चिलिमे जलविद्युत् कम्पनीका पूर्वप्रमुख कार्यकारी अधिकृत लीलानाथ भट्टराईले दिएका छन्।

चिलिमे आयोजनाको निर्माणदेखि नै संलग्न रहेका भट्टराईले आयोजनाको भूमिगत संरचनाको नक्सासहित सार्वजनिक गरेको सुझावमा पावरहाउस क्याभर्न (भूमिगत विद्युत्‌गृह), पहुँच सुरुङ, ट्रान्सफर्मर कक्ष, सर्ज ट्याङ्क, पेनस्टक तथा टेलरेसतर्फ जाने सुरुङहरूलाई उद्धारको सम्भावित मार्गका रूपमा प्राविधिक रूपमा जाँच गर्नुपर्ने बताएका छन्।

भट्टराईको मुख्य तर्क के छ भने बाढीले सुरुङको प्रवेश क्षेत्रमा लेदो, ढुंगा तथा अन्य वस्तु थुपारेर बाटो बन्द गरे पनि सम्पूर्ण भूमिगत संरचना एकैपटक लेदो र पानीले भरिएको हुनैपर्छ भन्ने छैन। त्यसैले सुरुङभित्र रहेका मानिसहरू तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित स्थानमा पुगेर उद्धारको प्रतीक्षामा रहेको सम्भावनालाई नकार्न नहुने उनको भनाइ छ।

उनले दिएको नक्साले चिलिमे आयोजनाको भूमिगत संरचना कसरी एकअर्कासँग जोडिएको छ भन्ने देखाउँछ। नक्साको दायाँतर्फ पावरहाउस र ट्रान्सफर्मर क्याभर्न देखिन्छन्। पावरहाउससम्म पुग्ने मुख्य पहुँच सुरुङ बाहिरबाट भूमिगत विद्युत्गृहसम्म पुग्ने प्रमुख बाटो हो। यही क्षेत्रमा बाढीको लेदो र ढुंगा थुप्रिएको अवस्थामा अहिले उद्धार टोलीले बाटो खोल्ने काम गरिरहेको छ।

तर भट्टराईले एउटै बाटोमा मात्र निर्भर भएर उद्धार नगर्न सुझाएका छन्। पावरहाउससँग जोडिएका अन्य भूमिगत संरचनाको अवस्थासमेत जाँच गरेर मानिससम्म पुग्ने अर्को सम्भावित बाटो छ कि छैन भनेर खोज्नुपर्ने उनको धारणा छ।

चिलिमे आयोजनाको भूमिगत संरचना तथा सम्भावित पहुँचमार्ग देखाउने नक्सा

पावरहाउस क्याभर्न किन महत्वपूर्ण छ ?

चिलिमेको पावरहाउस जमिनमाथिको सामान्य भवन होइन। यो पहाडभित्र निर्माण गरिएको ठूलो भूमिगत कक्ष हो, जहाँ विद्युत् उत्पादन गर्ने मुख्य उपकरणहरू राखिएका छन्। पावरहाउससँगै ट्रान्सफर्मर क्याभर्नलगायत अन्य सुरुङ र भूमिगत संरचना जोडिएका छन्।

भट्टराईले सार्वजनिक गरेको नक्सामा पावरहाउसतर्फ जाने मुख्य पहुँच सुरुङसँगै ट्रान्सफर्मर क्याभर्न र टेलरेसतर्फ जाने संरचना देखाइएको छ। त्यसैले अहिले मुख्य सुरुङको प्रवेश क्षेत्रमा अवरोध हटाउने कामसँगै यी संरचनाहरूको वास्तविक अवस्था पनि प्राविधिक टोलीले परीक्षण गर्नुपर्ने उनको सुझावको सार हो।

उनका अनुसार पावरहाउस क्याभर्न वा त्यससँग जोडिएका कुनै संरचनामा मानिसहरू पुगेका भए उनीहरूलाई त्यहाँबाट उद्धार गर्ने सम्भावना खोज्नुपर्छ। त्यसका लागि पहिले उपलब्ध नक्सा, आयोजनाको निर्माणसम्बन्धी अभिलेख र घटनास्थलको वर्तमान अवस्थाबीच तुलना गर्नुपर्ने हुन्छ।

‘आवश्यक परे छुट्टै उद्धार सुरुङ बनाऔँ’

भट्टराईले उद्धारका लागि आवश्यक परे छुट्टै उद्धार सुरुङ निर्माण गरेर भए पनि मानिससम्म पुग्ने प्रयास गर्नुपर्ने बताएका छन्। यसको अर्थ अहिले नै नयाँ सुरुङ खन्न थाल्नुपर्छ भन्ने होइन। उनको सुझावअनुसार पहिले आयोजनाको वास्तविक भूमिगत संरचना, पानीको अवस्था, अवरोध र मानिसहरू पुग्न सक्ने सम्भावित स्थानको प्राविधिक अध्ययन गरेर सबैभन्दा सुरक्षित र सम्भव पहुँचमार्ग पहिचान गर्नुपर्ने देखिन्छ।

उनले चिलिमेमा मात्र यस्तो खोजी सीमित नराखी माथिल्लो त्रिशूली–३ ‘ए’, रसुवागढीलगायत भूमिगत पावरहाउस भएका अन्य आयोजनामा पनि यही सोचबाट उद्धार योजना बनाउन सकिने बताएका छन्।

नक्साले सरकारलाई के देखाउँछ ?

भट्टराईले दिएको नक्सा सामान्य आयोजनाको नक्सा मात्र होइन, अहिलेको उद्धारमा उपयोगी हुन सक्ने भूमिगत संरचनाको सम्भावित पहुँच नक्सा हो। यसमा जलाशय र फोरबे, बालुवा थिग्र्याउने संरचना, मुख्य सुरुङ, सर्ज ट्याङ्क, पेनस्टक, पावरहाउस, ट्रान्सफर्मर क्याभर्न, मुख्य पहुँच सुरुङ र टेलरेसतर्फका संरचना एकै ठाउँमा देखाइएको छ।

यसले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछ— पावरहाउससम्म पुग्ने बाटो एउटै संरचनामा सीमित छैन। तर नक्सामा बाटो देखिनु मात्र उद्धारका लागि त्यो बाटो प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने प्रमाण भने होइन। हरेक संरचनाको अहिलेको पानीको तह, लेदोको अवस्था, अवरोध, संरचनागत सुरक्षा र मानिस प्रवेश गर्न सक्ने अवस्था स्थलमै प्राविधिक परीक्षण गरेर मात्र निर्णय गर्नुपर्छ।

त्यसैले भट्टराईको सुझावलाई कुनै एउटा बाटो निश्चित रूपमा उद्धारको बाटो हो भन्ने दाबीभन्दा पनि ‘उपलब्ध सबै भूमिगत संरचनालाई उद्धारको सम्भावित विकल्पका रूपमा तत्काल प्राविधिक परीक्षण गरौँ’ भन्ने आग्रहका रूपमा लिनुपर्ने देखिन्छ।

‘उद्धारलाई आयोजनाको सम्पूर्ण संरचनासँग जोडेर हेरौँ’

भट्टराईले चिलिमे आयोजनामा लामो समयदेखि काम गरेका अनुभवी जनशक्ति आयोजनासँगै रहेको उल्लेख गर्दै उद्धारपछि आयोजनालाई पुनः सञ्चालनमा ल्याउन सक्ने क्षमता पनि रहेको बताएका छन्। त्यसैले अहिले प्राथमिकता मानिसको जीवन बचाउनु हुनुपर्ने र त्यसपछि आयोजनाको पुनःस्थापनातर्फ जान सकिने उनको धारणा छ।

भोटेकोशी बाढीपछि भूमिगत जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङ तथा क्याभर्नमा फसेका मानिसहरूको अवस्था अझै पूर्ण रूपमा यकिन हुन नसकेको अवस्थामा भट्टराईको सुझावले सरकारसामु एउटा स्पष्ट प्रश्न उठाएको छ— उद्धारलाई केवल बन्द भएको सुरुङको मुख खोल्ने कामका रूपमा हेर्ने कि आयोजनाको सम्पूर्ण भूमिगत संरचनाको नक्सा र सम्भावित पहुँचमार्गलाई आधार बनाएर बहुआयामिक खोजी अभियान सञ्चालन गर्ने ?

अहिले मुख्य पहुँच सुरुङ सफा गर्ने प्रयत्न गरिएको अवस्थामा मुख्य बाटो खोल्ने कामसँगै वैकल्पिक भूमिगत पहुँचको प्राविधिक परीक्षण पनि समानान्तर रूपमा अघि बढाउनुपर्ने भट्टराईको सुझावको मूल सन्देश यही हो।

नक्साको सन्देश सरल छ : बाटो एउटा मात्र नखोजौँ, मानिससम्म पुग्न सक्ने हरेक सम्भावित बाटोको प्राविधिक परीक्षण गरौँ।