काठमाडौं : राष्ट्रिय गौरवको सिक्टा सिँचाइ आयोजनाले पछिल्लो छ महिनामा १ हजार ३०० हेक्टरमा सिँचाइका लागि पानी पुर्‍याएको छ। आयोजना प्रमुख राजु आचार्यका अनुसार नयाँ ठेक्कामार्फत थप ६ हजार ७६२ हेक्टरमा दुई वर्षभित्र पानी पुर्‍याउने लक्ष्य राखिएको छ। तर आयोजनाका विभिन्न निर्माण कार्यका लागि आह्वान गरिएका ठेक्कामध्ये अझै १३ वटाको सम्झौता हुन बाँकी छ।

ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालयको छमहिने प्रगति प्रतिवेदनअनुसार सिक्टा सिँचाइ आयोजनाले २७ वटा ठेक्का आह्वान गरेको थियो। प्रतिवेदन तयार हुँदासम्म ११ वटा ठेक्काको सम्झौता भइसकेको र १६ वटा प्रक्रियामा रहेको उल्लेख थियो। आयोजना प्रमुख आचार्यले जलसरोकारलाई दिएको पछिल्लो जानकारीअनुसार प्रक्रियामा रहेका १६ मध्ये थप तीनवटा ठेक्काको सम्झौता भइसकेको छ। बाँकी १३ वटा ठेक्काको सम्झौता पनि तिहारभित्र सम्पन्न गर्ने लक्ष्य रहेको उनले बताए।

यससँगै सिक्टामा ठेक्का सम्झौता र निर्माण कार्यले गति लिने अपेक्षा गरिएको छ। तर आयोजनाको प्रगति अब ठेक्का सम्झौता र नहर निर्माणको संख्यामा मात्र होइन, निर्धारित क्षेत्रफलमा किसानका खेतसम्म पानी पुर्‍याउने समयसीमाबाट पनि मापन हुनेछ।

छ महिनामा १,३०० हेक्टरमा पानी

आयोजना प्रमुख आचार्यका अनुसार पछिल्लो छ महिनामा १ हजार ३०० हेक्टरमा सिँचाइका लागि पानी पुर्‍याइएको छ। आयोजनाले उपलब्ध गराएको शाखा तथा उपशाखा नहरअनुसारको विवरणले उक्त क्षेत्रफलको स्पष्ट आधार देखाउँछ।

पूर्वी नहरका पहिलो, दोस्रो र तेस्रो शाखाबाट क्रमशः १७०, ७० र १३० हेक्टरमा पानी पुर्‍याइएको छ। त्यसैगरी पाँचौँ शाखा नहरबाट ३०० हेक्टर, अकलेघरवा उपशाखाबाट १०० हेक्टर, प्रसैनिपुरका विभिन्न उपशाखाबाट २४१ हेक्टर, पिपरी उपशाखाका विभिन्न खण्डबाट २३९ हेक्टर तथा सितानिया उपशाखाबाट ५० हेक्टरमा सिँचाइ सुविधा पुगेको विवरण छ।

यी शाखा तथा उपशाखागत क्षेत्रफल जोड्दा कुल १ हजार ३०० हेक्टर पुग्छ। यसले मन्त्रालयको प्रगति प्रतिवेदनमा उल्लेख गरिएको सिँचाइ विस्तारको तथ्यांकलाई आयोजना प्रमुखले उपलब्ध गराएको विवरणबाट थप पुष्टि गर्छ।

सिँचाइ सुविधा विस्तार हुनु र किसानले नियमित रूपमा पानी पाउनु आयोजनाको उपलब्धि मापन गर्ने महत्वपूर्ण आधार हो। पछिल्लो छ महिनामा १,३०० हेक्टरमा पानी पुर्‍याइएको जानकारीले सिक्टाको प्रगतिलाई निर्माणको तथ्यांकबाट वास्तविक सिँचाइ सेवासँग जोडेको छ।

नयाँ ठेक्काबाट थप ६,७६२ हेक्टरमा पानी पुर्‍याउने लक्ष्य

आयोजनाले उपलब्ध गराएको नयाँ ठेक्कासम्बन्धी विवरणअनुसार विभिन्न शाखा तथा उपशाखा नहर निर्माणका लागि १४ वटा ठेक्का नम्बरअन्तर्गतका काम समेटिएका छन्। ती ठेक्काको कुल क्षेत्रफल १८ हजार ७६८ हेक्टर रहेको छ। तर ती ठेक्कामार्फत सिँचाइ सुविधा विस्तार गर्ने लक्ष्य राखिएको क्षेत्रफल ६ हजार ७६२ हेक्टर हो।

आयोजना प्रमुख आचार्यका अनुसार नयाँ ठेक्काबाट लक्षित उक्त क्षेत्रफलमा पानी पुर्‍याउन दुई वर्ष लाग्नेछ। यसका लागि डुडुवा शाखा, झजुरा तथा मानपुर उपशाखा, फत्तेपुर शाखा, सिधनिया शाखा तथा उपशाखा, अकालघरवा माध्यमिक तथा तृतीयक नहर, गुरुवागाउँ उपशाखा, प्रसैनिपुरका विभिन्न उपशाखा तथा पिदारी र घिया टाललगायतका क्षेत्रमा निर्माण कार्य अघि बढाइनेछ।

ठेक्कागत विवरणमा डुडुवा शाखा तथा झजुरा–मानपुर उपशाखाबाट १ हजार ५०० हेक्टर, EMC अन्तर्गतका शाखा नहरबाट १ हजार ८०० हेक्टर, फत्तेपुर शाखाबाट २६० हेक्टर तथा अन्य शाखा नहरबाट २८० हेक्टरमा सिँचाइ विस्तार गर्ने लक्ष्य उल्लेख छ।

त्यस्तै सिधनिया शाखा तथा उपशाखाअन्तर्गत ७५ हेक्टर, अकालघरवा माध्यमिक नहरबाट १५० हेक्टर र गुरुवागाउँ तथा प्रसैनिपुरका विभिन्न उपशाखाबाट समेत सिँचाइ विस्तार गर्ने योजना छ। यी सबै ठेक्काबाट कुल ६ हजार ७६२ हेक्टरमा पानी पुर्‍याउने लक्ष्य रहेको आयोजनाको विवरणले देखाउँछ।

१६ मध्ये तीन ठेक्काको सम्झौता, बाँकी तिहारभित्र

मन्त्रालयको छमहिने प्रगति प्रतिवेदनमा १६ वटा ठेक्का सम्झौताको प्रक्रियामा रहेको उल्लेख थियो। आयोजना प्रमुख आचार्यका अनुसार तीमध्ये तीनवटाको सम्झौता भइसकेको छ। बाँकी १३ वटा ठेक्काको सम्झौता पनि तिहारभित्र सम्पन्न गर्ने लक्ष्य रहेको उनले बताए।

यसअघि सम्झौता भएका ११ ठेक्कासहित नयाँ तीन ठेक्काको सम्झौता जोड्दा कुल १४ वटा ठेक्काको सम्झौता भएको देखिन्छ। अब बाँकी १३ वटा ठेक्काको सम्झौता र निर्माण कार्यको सुरुवातले आयोजनाको आगामी प्रगति निर्धारण गर्नेछ।

ठेक्का सम्झौता समयमै सम्पन्न भए पनि निर्माण कार्यको गति, शाखा नहरको सञ्चालन र किसानका खेतमा पानी पुग्ने समयसीमा महत्वपूर्ण हुनेछ। नयाँ ठेक्काबाट लक्षित ६ हजार ७६२ हेक्टरमा दुई वर्षभित्र पानी पुर्‍याउने आयोजनाको लक्ष्य पूरा गर्न यी सबै काम निर्धारित समयमा सम्पन्न हुनुपर्नेछ।

४२ हजार ७६६ हेक्टरमा सिँचाइ पुर्‍याउने लक्ष्य

सिक्टा सिँचाइ आयोजनाको मूल लक्ष्य बाँके जिल्लाका ४२ हजार ७६६ हेक्टर कृषियोग्य भूमिमा सिँचाइ सुविधा पुर्‍याउनु हो। पछिल्लो छ महिनामा १ हजार ३०० हेक्टरमा पानी पुगेको र नयाँ ठेक्काबाट थप ६ हजार ७६२ हेक्टरमा दुई वर्षभित्र पानी पुर्‍याउने लक्ष्यले आयोजनाको प्रगतिमा नयाँ आधार प्रस्तुत गरेको छ।

तर समग्र लक्ष्य हासिल गर्न बाँकी निर्माण कार्य, ठेक्का सम्झौता र सिँचाइ विस्तारलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउनुपर्नेछ। आयोजना प्रमुखले दिएको समयसीमाअनुसार नयाँ ठेक्काबाट लक्षित क्षेत्रफलमा पानी पुर्‍याउन सकिएमा सिक्टाको सिँचाइ विस्तारले थप गति लिने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।

सिक्टाको सफलता अब निर्माण भएका नहरको लम्बाइ वा सम्झौता भएका ठेक्काको संख्यामा मात्र सीमित रहने छैन। किसानका खेतमा निर्धारित समयमा पानी पुग्नु र त्यसको नियमित उपलब्धता सुनिश्चित हुनु नै आयोजनाको वास्तविक उपलब्धि हुनेछ।

के हो सिक्टा सिँचाइ आयोजना?

सिक्टा सिँचाइ आयोजना बाँकेको पश्चिम राप्ती नदीको पानी उपयोग गरी जिल्लाको कृषियोग्य जमिनमा वर्षैभरि सिँचाइ सुविधा पुर्‍याउने उद्देश्यले निर्माण भइरहेको राष्ट्रिय गौरवको आयोजना हो। यसको मूल लक्ष्य ४२ हजार ७६६ हेक्टर जमिनमा सिँचाइ सुविधा पुर्‍याउनु हो। 

आयोजनाअन्तर्गत पश्चिमी मूल नहर ४५.२ किलोमिटर र पूर्वी मूल नहर ५३.५ किलोमिटर लामो रहनेछन्। पश्चिमी मूल नहरको पानी प्रवाह क्षमता प्रतिसेकेन्ड ५० घनमिटर तथा पूर्वी मूल नहरको क्षमता प्रतिसेकेन्ड १४.९ घनमिटर छ। आयोजनाको मुख्य संरचनामा पश्चिम राप्ती नदीमा ३१७ मिटर लामो ब्यारेज, ६४० मिटर लामो डिसिल्टिङ बेसिन तथा मूल र शाखा नहरहरू रहेका छन्। 

आयोजनाबाट बाँकेका ४६ हजार ७१५ घरपरिवारका ४ लाख ४९ हजार ५८८ जनसंख्या लाभान्वित हुने अनुमान गरिएको छ। कृषि उत्पादन र उत्पादकत्व वृद्धि, वर्षामा निर्भर खेती प्रणालीलाई सिँचाइमा आधारित बनाउने तथा कृषि सघनता बढाउने लक्ष्यसहित अघि बढाइएको यस आयोजनाको संशोधित गुरुयोजनाअनुसार आर्थिक वर्ष २०८९/९० सम्म सम्पन्न गर्ने लक्ष्य छ। यसको कुल लागत ५२ अर्ब ८९ करोड रुपैयाँ अनुमान गरिएको छ।