काठमाडौं । नेपाल विद्युत्‌ प्राधिकरणले आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा गरेको नयाँ विद्युत्‌ खरिद सम्झौता (पीपीए) मा जलविद्युत्‌ आयोजना निकै पछि परेको छ भने सौर्य विद्युत्‌ले ठूलो फड्को मारेको छ। एक वर्षमा प्राधिकरणले ५४ वटा आयोजनासँग पीपीए गरेकोमा जलविद्युत्‌का आयोजना केवल ५ वटा छन् भने सौर्य विद्युत्‌का आयोजना ४९ वटा छन्।

प्राधिकरणको कार्यकारी निर्देशकको प्रतिवेदनअनुसार यी ५४ आयोजनाको कुल क्षमता ७०३.६ मेगावाट छ। त्यसमध्ये जलविद्युत्‌को हिस्सा जम्मा २८.६ मेगावाट छ भने सौर्य विद्युत्‌को क्षमता ६७५ मेगावाट पुगेको छ।

अर्थात् नयाँ पीपीए गरिएको कुल क्षमतामध्ये करिब ९६ प्रतिशत सौर्य विद्युत्‌को हिस्सा छ। आयोजनाको संख्यामा पनि सौर्यको हिस्सा ९० प्रतिशतभन्दा बढी छ।

यो तथ्यले नेपालको विद्युत्‌ बजारमा पछिल्लो समय आएको एउटा महत्वपूर्ण परिवर्तनलाई देखाउँछ– नयाँ विद्युत्‌ उत्पादन क्षमता थपिने क्रममा जलविद्युत्‌को एकाधिकार क्रमशः सौर्य ऊर्जाले तोड्न थालेको छ।

एउटै वर्षमा जलविद्युत्‌का ५ आयोजना, सौर्यका ४९

प्राधिकरणले आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा पीपीए गरेका ५४ आयोजनामध्ये ५ वटा जलविद्युत्‌ आयोजनाको कुल क्षमता २८.६ मेगावाट मात्र छ। यसको तुलनामा ४९ वटा सौर्य आयोजनाको कुल क्षमता ६७५ मेगावाट छ।

अर्थात् एक वर्षमा नयाँ पीपीए गरिएको क्षमताको हिसाबले सौर्य विद्युत्‌ जलविद्युत्‌भन्दा झण्डै २४ गुणा ठूलो देखिएको छ।

यो सामान्य तथ्यांक मात्र होइन। यसले ऊर्जा क्षेत्रमा लगानीकर्ताको प्राथमिकता र प्राधिकरणको विद्युत्‌ खरिद संरचनामा समेत परिवर्तनको संकेत गर्छ।

जलविद्युत्‌ आयोजना निर्माणका लागि लामो समय, ठूलो प्रारम्भिक लगानी, प्रसारण संरचना, वातावरणीय तथा वनसम्बन्धी स्वीकृति र अन्य पूर्वाधार आवश्यक पर्ने गर्छ। सौर्य आयोजनाको तुलनामा जलविद्युत्‌को निर्माण अवधि र विकास प्रक्रिया पनि जटिल हुने भएकाले नयाँ पीपीएमा सौर्यको तीव्र विस्तार देखिएको हुन सक्छ।

तर यसको अर्को पाटो पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

६७५ मेगावाट सौर्य विद्युत्‌ थपिँदै गर्दा बजार व्यवस्थापन चुनौती

सौर्य विद्युत्‌को उत्पादन प्रकृति जलविद्युत्‌भन्दा फरक हुन्छ। सौर्य आयोजना दिनको समयमा मात्र उत्पादन गर्छन्, जबकि विद्युत्‌को माग दिनभरि फरक–फरक हुन्छ। नेपालमा रातको समयमा सौर्य उत्पादन उपलब्ध हुँदैन।

त्यसैले ६७५ मेगावाटको सौर्य पीपीएलाई केवल “६७५ मेगावाट नयाँ विद्युत्‌ थपियो” भनेर बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसले प्रणाली सञ्चालन, प्रसारण क्षमता, दिनको समयमा विद्युत्‌को माग र अतिरिक्त ऊर्जा व्यवस्थापनको प्रश्न पनि उठाउँछ।

विशेषगरी नेपालमा वर्षायाममा जलविद्युत्‌ उत्पादन उच्च हुने समयमा सौर्य उत्पादन पनि उच्च हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा प्रणालीमा एकै समयमा ठूलो परिमाणमा ऊर्जा उपलब्ध हुँदा त्यसलाई आन्तरिक बजारमा खपत गराउने, अन्यत्र पठाउने वा आवश्यक परे भण्डारण गर्ने संरचना आवश्यक पर्छ।

यसकारण सौर्य विद्युत्‌को विस्तारसँगै ऊर्जा भण्डारण, प्रसारण विस्तार, अन्तरदेशीय विद्युत्‌ व्यापार र विद्युत्‌को समयअनुसारको बजार व्यवस्थापनको महत्व पनि बढ्दै जान्छ।

जलविद्युत्‌को ठाउँ सौर्यले लिन थालेको हो?

नेपालको ऊर्जा विकासको लामो इतिहास हेर्दा विद्युत्‌ उत्पादन भन्नासाथ जलविद्युत्‌लाई केन्द्रमा राखिँदै आएको छ। तर पछिल्लो पीपीए तथ्यांकले नयाँ प्रश्न उठाएको छ– अब नेपालको विद्युत्‌ उत्पादन विस्तारमा जलविद्युत्‌ मात्र मुख्य आधार रहन्छ कि सौर्य पनि समानान्तर प्रमुख स्रोत बन्छ?

प्राधिकरणसँग यसअघि नै ठूलो जलविद्युत्‌ पीपीए दायित्व रहेको छ। प्राधिकरणका अनुसार निजी क्षेत्रसँग भएका कुल पीपीएको संख्या ५४५ पुगेको छ र ती आयोजनाको कुल सम्झौता क्षमता १२ हजार १३५ मेगावाट छ।

त्यसैले अहिलेको ५४ नयाँ पीपीएलाई अलग घटनाका रूपमा मात्र हेर्नुभन्दा नेपालको समग्र पीपीए संरचनामा आएको परिवर्तनका रूपमा हेर्नुपर्ने हुन्छ।

एकातर्फ हजारौँ मेगावाट जलविद्युत्‌ आयोजनासँग पहिले नै पीपीए भइसकेको छ। अर्कोतर्फ नयाँ पीपीएमा सौर्यले ठूलो हिस्सा लिन थालेको छ। यसले आगामी वर्षमा प्राधिकरणको विद्युत्‌ खरिद संरचना जलविद्युत्‌ मात्रमा आधारित नरहने संकेत गरेको छ।

सौर्यको तीव्र विस्तारले अर्को प्रश्न पनि उठाउँछ

सौर्य विद्युत्‌को लागत, निर्माण अवधि र परियोजना विकासको सहजताका कारण यसको विस्तार नेपालको ऊर्जा प्रणालीका लागि उपयोगी हुन सक्छ। विशेषगरी सुख्खायाममा जलविद्युत्‌ उत्पादन घट्दा दिनको समयमा सौर्य उत्पादनले प्रणालीलाई सहयोग गर्न सक्छ।

तर सौर्य उत्पादन र जलविद्युत्‌ उत्पादनको समयगत सम्बन्धलाई सही ढंगले व्यवस्थापन गर्न नसकिएमा यसको अर्को समस्या पनि आउन सक्छ।

नेपालको जलविद्युत्‌ प्रणालीमा जलाशययुक्त आयोजना पर्याप्त नभएको अवस्थामा दिनमा बढी उत्पादन हुने सौर्य र राति तथा अन्य समयमा आवश्यक पर्ने विद्युत्‌बीच सन्तुलन कसरी कायम गर्ने?

यसका लागि जलाशययुक्त जलविद्युत्‌, पम्प्ड स्टोरेज, ब्याट्री भण्डारण, प्रसारण विस्तार तथा भारतसँगको विद्युत्‌ व्यापार महत्वपूर्ण बन्न सक्छन्।

त्यसैले आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को पीपीए तथ्यांकले एउटा स्पष्ट संकेत गरेको छ– नेपालको विद्युत्‌ उत्पादनको अर्को चरणमा सौर्य ऊर्जा अब सहायक स्रोत मात्र रहने अवस्थामा छैन।

एकै वर्षमा ५ वटा जलविद्युत्‌ आयोजनाका लागि २८.६ मेगावाट र ४९ वटा सौर्य आयोजनाका लागि ६७५ मेगावाटको पीपीए हुनु त्यसको बलियो प्रमाण हो।

अब चुनौती भनेको कति विद्युत्‌ उत्पादन गर्ने भन्नेभन्दा पनि फरक प्रकृतिका स्रोतबाट आउने विद्युत्‌लाई एउटै प्रणालीमा कसरी सन्तुलित, भरपर्दो र आर्थिक रूपमा उपयोग गर्ने भन्ने बनेको छ।

नोट : आर्थिक वर्ष २०८२/८३ का प्राधिकरणका उल्लिखित वित्तीय तथा सञ्चालनसम्बन्धी तथ्यांक प्रारम्भिक/लेखापरीक्षण हुन बाँकी तथ्यांक हुन्।