काठमाडौं : नेपाल विद्युत्‌ प्राधिकरणका आफ्नै जलविद्युत्‌ आयोजनाले आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा करिब २ हजार ७६४ गिगावाट घण्टा विद्युत्‌ उत्पादन गरेका छन्। प्राधिकरणको वार्षिक प्रतिवेदन २०२५/२६ मा समावेश विवरणअनुसार उत्पादन निर्देशनालयअन्तर्गतका ठूला तथा मध्यम जलविद्युत्‌ आयोजनाबाट उक्त परिमाणमा विद्युत्‌ उत्पादन भएको हो।

यो भनेको प्राधिकरणका आफ्नै विद्युत् गृहले आव २०८२/८३ मा २ अर्ब ७६ करोड ४० लाख युनिट बराबर बिजुली उत्पादन गरेका छन्।  यो सोही वर्ष नेपालको राष्ट्रिय ऊर्जा माग १५१.४ करोड युनिटको करिब १८ प्रतिशत बराबर हो।

प्राधिकरणको उत्पादन संरचनामा २० वटा जलविद्युत्‌ आयोजना र दुई वटा तापीय विद्युत्‌ केन्द्र छन्। यी विद्युत्‌गृहको कुल जडित क्षमता ६२७ मेगावाट रहेको प्राधिकरणले जनाएको छ।

उत्पादनतर्फ भने प्राधिकरणका ठूला जलविद्युत्‌ आयोजनाको योगदान सबैभन्दा ठूलो छ। ठूला उत्पादन सञ्चालन तथा मर्मत विभागअन्तर्गत रहेका आयोजनाको कुल जडित क्षमता ४६५ मेगावाट छ। ती आयोजनाले आव २०८२/८३ मा २ हजार ३९५.९८ गिगावाट घण्टा विद्युत्‌ उत्पादन गरेका छन्।

त्यसैगरी मध्यम उत्पादन सञ्चालन तथा मर्मत विभागअन्तर्गतका आयोजनाको जडित क्षमता १०८.६२ मेगावाट रहेकोमा तिनबाट ३६७.७५ गिगावाट घण्टा विद्युत्‌ उत्पादन भएको छ।

यसरी ठूला र मध्यम जलविद्युत्‌ आयोजनाबाट मात्रै प्राधिकरणले २ हजार ७६३.७३ गिगावाट घण्टा विद्युत्‌ उत्पादन गरेको देखिन्छ। अर्थात् प्राधिकरणको उत्पादन संरचनामा जडित क्षमताको हिसाबले मात्र होइन, वास्तविक विद्युत्‌ उत्पादनमा पनि ठूला जलविद्युत्‌ आयोजनाको भूमिका निर्णायक रहेको छ।

६२७ मेगावाटको उत्पादन संरचना

प्राधिकरणले आफ्नो उत्पादन निर्देशनालयमार्फत सञ्चालन तथा मर्मतको जिम्मेवारी सम्हालेका विद्युत्‌गृहमा ठूला, मध्यम र तापीय आयोजना समावेश छन्। उत्पादन अधिकतम बनाउन योजनाबद्ध मर्मत, नियमित मर्मतसम्भार तथा पुनःस्थापनाका कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

प्राधिकरणको उत्पादन संरचनामा कुलेखानी, मर्स्याङ्दी, त्रिशूली, देवीघाट, सुनकोशी, मोदीलगायत पुराना जलविद्युत्‌ आयोजनासँगै पछिल्लो समय थपिएका आयोजनासमेत छन्। उत्पादन निर्देशनालयले यी आयोजनाको उपलब्ध स्रोतको अधिकतम उपयोग गर्ने तथा विद्युत्‌गृहको विश्वसनीयता कायम गर्ने जिम्मेवारी सम्हाल्दै आएको छ।

उत्पादनमा ठूला आयोजनाको दबदबा

आव २०८२/८३ को तथ्यांकले प्राधिकरणका आफ्नै जलविद्युत्‌ आयोजनामध्ये उत्पादनको मुख्य आधार ठूला आयोजनामै रहेको देखाउँछ।

ठूला आयोजनाबाट भएको २ हजार ३९५.९८ गिगावाट घण्टा उत्पादन, ठूला र मध्यम आयोजनाको संयुक्त उत्पादनको करिब ८७ प्रतिशत हो। मध्यम आयोजनाको हिस्सा करिब १३ प्रतिशत मात्रै छ।

यसले प्राधिकरणको आफ्नै उत्पादन संरचनामा केही ठूला आयोजनाको उत्पादनले समग्र परिणाममा ठूलो प्रभाव पार्ने देखाउँछ। कुनै ठूलो आयोजनामा उत्पादन घट्दा त्यसको असर प्राधिकरणको आफ्नै उत्पादनमा तुलनात्मक रूपमा ठूलो पर्ने अवस्था पनि यसबाट देखिन्छ।

वर्षा र हिउँदमा उत्पादन फरक

प्राधिकरणका आफ्नै जलविद्युत्‌ आयोजनाको उत्पादनमा मौसमी अन्तरसमेत स्पष्ट देखिन्छ। आव २०८२/८३ मा जेठदेखि कात्तिकसम्मको वर्षायाममा १ हजार ५९५.१ गिगावाट घण्टा विद्युत्‌ उत्पादन भएको थियो भने मंसिरदेखि वैशाखसम्मको सुख्खायाममा १ हजार १६८.६ गिगावाट घण्टा उत्पादन भएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

यसरी वर्षायामको उत्पादन सुख्खायामको भन्दा ४२६.५ गिगावाट घण्टा बढी छ।

तर पछिल्ला तीन आर्थिक वर्षको तथ्य हेर्दा प्राधिकरणका आफ्नै आयोजनाको वर्षायामको उत्पादन भने क्रमशः घटेको देखिन्छ। आव २०८०/८१ मा वर्षायाममा १ हजार ७०७ गिगावाट घण्टा, २०८१/८२ मा १ हजार ६९१.५ गिगावाट घण्टा र २०८२/८३ मा १ हजार ५९५.१ गिगावाट घण्टा उत्पादन भएको छ।

यसले प्राधिकरणका आफ्नै विद्युत्‌गृहको उत्पादन क्षमता, नदीमा उपलब्ध पानी, आयोजना सञ्चालन अवस्था तथा मर्मतसम्भारको प्रभावलाई छुट्टै विश्लेषण गर्नुपर्ने देखाउँछ।

पुराना आयोजनाको उत्पादन टिकाइराख्नु चुनौती

प्राधिकरणको उत्पादन संरचनामा रहेका धेरै आयोजना दशकौं पुराना छन्। त्यसैले नयाँ आयोजना थप्नुका साथै विद्यमान विद्युत्‌गृहको उत्पादन क्षमता र विश्वसनीयता कायम राख्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण देखिन्छ।

प्रतिवेदनमा उत्पादन निर्देशनालयले विद्युत्‌गृहको नियमित मर्मत, योजनाबद्ध मर्मत, पुनःस्थापना तथा आधुनिकीकरणका काम अघि बढाइरहेको उल्लेख गरेको छ। कुलेखानीलगायतका आयोजनामा स्वचालन तथा नियन्त्रण प्रणाली सुधारका कामसमेत भइरहेको छ।

यसरी हेर्दा प्राधिकरणका लागि आफ्नै विद्युत्‌ उत्पादनको चुनौती केवल नयाँ मेगावाट थप्नु मात्रै नभई अहिले सञ्चालनमा रहेका विद्युत्‌गृहबाट अधिकतम र भरपर्दो उत्पादन लिनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण देखिन्छ।