काठमाडौं: ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालयले पछिल्लो छ महिनामा पाँचवटा सिँचाइ आयोजनाबाट थप ३ हजार ८१५ हेक्टर खेतीयोग्य जमिनमा सिँचाइ सुविधा विस्तार भएको जनाएको छ। तर यो सुविधा विस्तारको अर्थ ती सबै खेतमा नियमित रूपमा पानी पुगिरहेको छ वा किसानले बाह्रै महिना सिँचाइ गर्न पाएका छन् भन्ने होइन।

आयोजनाको निर्माण प्रगति, सिँचाइ सुविधा पुगेको क्षेत्रफल र किसानले व्यवहारमा पाएको सेवाबीचको अन्तरले सरकारी दाबीलाई खेतसम्म पुगेर परीक्षण गर्नुपर्ने देखाउँछ।

मन्त्रालयको छमहिने प्रगति विवरणअनुसार बबई सिँचाइ आयोजनाबाट ६०० हेक्टर, सिक्टाबाट १ हजार ३०० हेक्टर, बड्कापथबाट ६१० हेक्टर, रानी जमरा कुलरियाबाट १५० हेक्टर र महाकाली सिँचाइ आयोजनाबाट १ हजार १५५ हेक्टरमा थप सिँचाइ सुविधा विस्तार भएको छ। पाँचवटै आयोजनाको विवरण जोड्दा ३ हजार ८१५ हेक्टर पुग्छ।

तर प्रतिवेदनमा यी क्षेत्रमध्ये कति जमिनमा नहर निर्माण सम्पन्न भएर पानी छाडिएको हो, कति क्षेत्रमा नियमित सिँचाइ सेवा पुगेको छ र कति जमिनमा मौसमी रूपमा मात्रै पानी उपलब्ध हुन्छ भन्ने छुट्टाछुट्टै विवरण छैन। किसानले कुन बालीका लागि कति समय पानी पाउन थाले भन्ने विवरण पनि समेटिएको छैन।

बबईमा ६०० हेक्टर थप, आयोजना अझै निर्माणाधीन

मन्त्रालयका अनुसार बबई सिँचाइ आयोजनाबाट पछिल्लो छ महिनामा थप ६०० हेक्टरमा सिँचाइ सुविधा विस्तार भएको छ। पश्चिम नहर प्रणालीअन्तर्गत शाखा नहर तथा संरचना निर्माण, सिँचित क्षेत्र विकास र विस्तारका काम अघि बढाइएको छ। पूर्वी नहर प्रणालीअन्तर्गत पनि सिँचित क्षेत्र विकासको काम भइरहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

तर बबई सिँचाइ आयोजना समग्रमा अझै निर्माणाधीन छ। सार्वजनिक विवरणअनुसार आयोजनाको भौतिक प्रगति ८१.९७ प्रतिशत पुगेको छ। पूर्वी मूल नहर निर्माण सम्पन्न भए पनि पश्चिमतर्फको ४१ किलोमिटर मूल नहरमध्ये ४.४ किलोमिटर निर्माण हुन बाँकी छ। उक्त खण्ड आगामी दुई वर्षभित्र सम्पन्न गर्ने लक्ष्य आयोजनाले राखेको छ।

आयोजनाका अनुसार हालसम्म २८ हजार ५३० हेक्टरमा सिँचाइ सुविधा पुगेको छ। तर पर्याप्त पानीको स्रोत र वितरण संरचना तयार नभएसम्म सबै लक्षित क्षेत्रमा वर्षैभरि सिँचाइ उपलब्ध गराउन कठिन हुन्छ। भेरी–बबई डाइभर्सन सम्पन्न भएपछि मात्रै बाँके र बर्दियाका लक्षित क्षेत्रमा बाह्रै महिना पर्याप्त सिँचाइ सुविधा उपलब्ध गराउने योजना छ।

यस सन्दर्भमा पछिल्लो छ महिनामा थप ६०० हेक्टरमा सुविधा विस्तार भएको दाबी महत्त्वपूर्ण भए पनि ती क्षेत्र कहाँ पर्छन् र किसानले वास्तवमै पानी पाएका छन् कि छैनन् भन्ने विवरण आवश्यक हुन्छ।

सिक्टामा १,३०० हेक्टर थप, समग्र प्रगति करिब ५० प्रतिशत

मन्त्रालयको प्रतिवेदनअनुसार सिक्टा सिँचाइ आयोजनाबाट थप १ हजार ३०० हेक्टरमा सिँचाइ सुविधा विस्तार भएको छ। समीक्षा अवधिमा १३ किलोमिटर नहर निर्माण भएको र २७ वटा बोलपत्रमध्ये ११ वटाको ठेक्का सम्झौता भई निर्माण सुरु भएको उल्लेख छ। बाँकी १६ ठेक्का सम्झौताको प्रक्रियामा थिए।

गत असार २६ सम्म सिक्टा आयोजनाको भौतिक प्रगति त्यतिबेला करिब ५० प्रतिशत पुगेको थियो र करिब २५ हजार हेक्टरमा सिँचाइ सुविधा विस्तार भएको आयोजनाले त्यतिबेला जनाएको थियो। आयोजनाको लक्ष्य बाँकेका ४२ हजार ७६६ हेक्टर खेतीयोग्य जमिनमा भरपर्दो सतही सिँचाइ सुविधा पुर्‍याउनु हो।

त्यस्तै असार २० मा प्रकाशित सार्वजनिक विवरणअनसार बाँकेमा सिँचाइ अभावका कारण रोपाइँ प्रभावित भएको थियो। त्यसबेला जिल्लामा १८ प्रतिशत मात्रै रोपाइँ भएको र अधिकांश किसान आकाशे पानीको भरमा रहेको कृषि ज्ञान केन्द्रको भनाइ थियो। सिक्टाको नहरबाट पानी पुगेका केही क्षेत्रमा भने रोपाइँ भएका थिए।

यी विवरणले सिँचाइ सुविधा विस्तारको दाबी र किसानको वास्तविक अवस्थालाई सँगसँगै हेर्नुपर्ने देखाउँछन्। सिक्टाबाट थप १ हजार ३०० हेक्टरमा सुविधा पुगेको दाबीको परीक्षण गर्न कुन शाखा वा प्रशाखा नहरबाट पानी वितरण भयो, कुन बस्तीका किसान लाभान्वित भए र रोपाइँ तथा अन्य बालीका समयमा पानी उपलब्ध थियो कि थिएन भन्ने विवरण आवश्यक हुन्छ।

बड्कापथमा ६१० हेक्टर, नहर विस्तारको काम जारी

मन्त्रालयका अनुसार बड्कापथ सिँचाइ आयोजनाबाट थप ६१० हेक्टर खेतीयोग्य जमिनमा सिँचाइ सुविधा विस्तार भएको छ। प्रतिवेदनमा मूल नहरको १७ किलोमिटर बिन्दुसम्म निर्माण सम्पन्न भएको उल्लेख छ। आयोजनालाई आगामी दुई वर्षभित्र, अर्थात् आर्थिक वर्ष २०८४/८५ भित्र सम्पन्न गर्ने लक्ष्यसहित मूल नहर, शाखा नहर र अन्य संरचना निर्माणको काम अघि बढाइएको छ।

बड्कापथको हकमा पनि नहर निर्माण भएको क्षेत्र र नियमित सिँचाइ सेवा पुगेको क्षेत्र एउटै हो कि होइन भन्ने स्पष्ट पार्नुपर्ने हुन्छ। ६१० हेक्टरमा पानी पुगेको दाबीलाई पुष्टि गर्न आयोजनाले पानी वितरण सुरु गरेको मिति, सिँचाइ सेवा पाएका किसानको सङ्ख्या र पानीको उपलब्धताको विवरण सार्वजनिक गर्नु आवश्यक छ।

रानी जमरा कुलरियामा १५० हेक्टर थप

रानी जमरा कुलरिया सिँचाइ आयोजनाबाट थप १५० हेक्टरमा सिँचाइ सुविधा विस्तार भएको मन्त्रालयको विवरण छ। आयोजनाअन्तर्गत लम्की विस्तार नहरको बाँकी काम र शाखा नहरलगायतका संरचना निर्माण अघि बढाइएको छ। पथरैया विस्तार नहर तथा अन्य संरचना निर्माणका ठेक्का र मूल्याङ्कन प्रक्रिया पनि अघि बढिरहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

तर १५० हेक्टरमा सुविधा विस्तार भएको भन्नाले ती क्षेत्रमा नियमित रूपमा पानी पुग्न थालेको हो वा सिँचाइ पूर्वाधारको पहुँच मात्र विस्तार भएको हो भन्ने खुल्दैन। त्यसैले कुन क्षेत्रमा नयाँ सुविधा पुगेको हो, त्यहाँ पानी वितरणको अवस्था कस्तो छ र किसानले खेतीको आवश्यकताअनुसार पानी पाएका छन् कि छैनन् भन्ने विवरण महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

महाकालीमा १,१५५ हेक्टर थप, निर्माणको गति र सेवाको अवस्था कस्तो?

मन्त्रालयको प्रतिवेदनअनुसार महाकाली सिँचाइ आयोजनाबाट थप १ हजार १५५ हेक्टरमा सिँचाइ सुविधा विस्तार भएको छ। आयोजनाका लागि नौ किलोमिटर मूल तथा शाखा नहरलगायतका संरचना निर्माण गर्न ठेक्का व्यवस्थापन गरी काम अघि बढाइएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

जलसरोकारले यसअघि ठूला सिँचाइ आयोजनाको प्रगतिबारे प्रकाशित गरेको समाचारमा महाकाली सिँचाइ आयोजनाको निर्माण प्रगति र लक्ष्यबीचको अन्तरलाई उठाएको थियो। त्यसैले पछिल्लो छ महिनामा थप सुविधा विस्तार भएको भनिएको क्षेत्रको अवस्था बुझ्दा नयाँ संरचना निर्माण, पानी वितरण र लक्षित किसानले पाएको सेवाको विवरण छुट्टाछुट्टै जाँच्नुपर्ने हुन्छ।

१ हजार १५५ हेक्टरमा सुविधा विस्तार भएको दाबीको अर्थ त्यहाँ बाह्रै महिना सिँचाइ उपलब्ध छ भन्ने होइन। पानीको स्रोत, नहरको सञ्चालन अवस्था र खेतीको मौसममा पानी वितरणको नियमितताबारे आयोजनाको अभिलेखले मात्रै त्यसको वास्तविक अवस्था स्पष्ट पार्न सक्छ।

३,८१५ हेक्टरको दाबी खेतसम्म पुगेर जाँच्नुपर्ने

पाँचवटा आयोजनाबाट थप ३ हजार ८१५ हेक्टरमा सिँचाइ सुविधा विस्तार भएको मन्त्रालयको दाबीलाई प्रतिवेदनका आधारमा जोड्दा तथ्याङ्क मिल्छ। तर यो क्षेत्रफलले किसानले पाएको वास्तविक लाभ कति छ भन्ने प्रश्नको पूर्ण उत्तर दिँदैन।

सरकारी प्रगति विवरणको वास्तविक प्रभाव बुझ्न प्रत्येक आयोजनाले सुविधा विस्तार भएको दाबी गरेका क्षेत्रको नाम, सम्बन्धित नहर वा शाखाको विवरण, पानी वितरण सुरु भएको मिति, सिँचाइ सेवा पाएका किसानको संख्या र पानीको उपलब्धताबारे विवरण सार्वजनिक गर्नुपर्छ। त्यसलाई आयोजनाको अभिलेख र किसानको अनुभवसँग तुलना गर्दा मात्रै कति जमिनमा नियमित सिँचाइ पुगेको छ भन्ने यकिन गर्न सकिन्छ।

सिँचाइ आयोजनाको सफलता नहर निर्माण भएको लम्बाइ वा कागजमा थपिएको क्षेत्रफलमा मात्र मापन हुँदैन। खेतीको आवश्यक समयमा पर्याप्त पानी पाउनु र त्यसलाई भरपर्दो रूपमा उपयोग गर्न सक्नु नै सिँचाइ विस्तारको वास्तविक उपलब्धि हो।