काठमाडौं : नेपालमा ऊर्जा खपतको संरचनामा क्रमशः परिवर्तन देखिन थालेको छ । आर्थिक सर्वेक्षण २०८२/८३ अनुसार कुल ऊर्जा खपतमा परम्परागत स्रोत विशेषगरी दाउराको हिस्सा घट्दै गएको छ भने विद्युत्को हिस्सा विस्तारै बढ्न थालेको छ ।

सरकारले सार्वजनिक गरेको सर्वेक्षणअनुसार चालु आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को फागुनसम्म परम्परागत, व्यावसायिक र नवीकरणीय स्रोतबाट कुल ६ हजार २४ टोइ (टन आयल इक्विभ्यालेन्ट) ऊर्जा खपत भएको छ । गत आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा यस्तो खपत १२ हजार १७ टोइ बराबर रहेको थियो ।

ऊर्जा खपतको स्रोतगत संरचना हेर्दा अझै पनि दाउराको हिस्सा सबैभन्दा ठूलो रहेको छ । चालु आर्थिक वर्षको फागुनसम्म कुल ऊर्जा खपतमा दाउराको हिस्सा ४५.१ प्रतिशत रहेको छ । अघिल्लो वर्ष यो हिस्सा ४८.१ प्रतिशत थियो । यसले नेपालमा परम्परागत इन्धनमाथिको निर्भरता केही घटेको संकेत गरेको छ ।

त्यस्तै पेट्रोलियम पदार्थको हिस्सा २२.४ प्रतिशत पुगेको छ । अघिल्लो वर्ष यसको हिस्सा २२.२ प्रतिशत थियो । विद्युत्को हिस्सा भने उल्लेखनीय रूपमा बढेको देखिएको छ । गत वर्ष ७.६ प्रतिशत रहेको विद्युत्को हिस्सा चालु वर्षको फागुनसम्म १२.१ प्रतिशत पुगेको आर्थिक सर्वेक्षणमा उल्लेख छ ।

कोइलाको हिस्सा ६.४ प्रतिशतबाट घटेर ४.१ प्रतिशतमा झरेको छ भने कृषि अवशेषको हिस्सा ६.७ प्रतिशतबाट ४.५ प्रतिशतमा सीमित भएको छ । गुइँठाको प्रयोग भने २.३ प्रतिशतमा स्थिर रहेको देखिन्छ । नवीकरणीय ऊर्जाको हिस्सा ३.२ प्रतिशतबाट घटेर २.१ प्रतिशतमा झरेको छ ।

ऊर्जा विज्ञहरूका अनुसार विद्युत् उत्पादन बढ्दै जानु र विद्युतीय उपकरण तथा सवारीसाधनको प्रयोग विस्तार हुनु विद्युत्को हिस्सा बढ्नुका मुख्य कारण हुन् । तर कुल ऊर्जा खपतमा अझै दाउराको हिस्सा अत्यधिक रहनुले ग्रामीण क्षेत्रमा स्वच्छ ऊर्जा पहुँच कमजोर रहेको संकेत गर्छ ।

नेपालले जलविद्युत् उत्पादनमा उल्लेखनीय वृद्धि गरिरहेको भए पनि घरायसी ऊर्जा प्रयोगमा दाउरा अझै प्रमुख स्रोत रहनु ऊर्जा रूपान्तरणको गति अपेक्षाअनुसार अघि बढ्न नसकेको संकेतका रूपमा हेरिएको छ ।

विशेषगरी ग्रामीण भेगमा स्वच्छ खाना पकाउने इन्धन, विद्युतीय चुल्हो र भरपर्दो विद्युत् पहुँच विस्तार गर्न नसक्दा परम्परागत ऊर्जा प्रयोग कायम रहेको देखिएको छ । यसले वन विनाश, स्वास्थ्य समस्या तथा कार्बन उत्सर्जनमा समेत असर पार्ने विज्ञहरूको भनाइ छ ।

सरकारले भने विद्युतीय खाना पकाउने उपकरण प्रवर्द्धन, विद्युतीय सवारीसाधन विस्तार तथा नवीकरणीय ऊर्जा प्रविधिमा लगानी बढाएर ऊर्जा मिश्रणलाई क्रमशः आधुनिक बनाउने लक्ष्य लिएको जनाएको छ ।

ऊर्जा खपतको मुख्य निष्कर्ष