काठमाडौं : नेपालको विद्युत्‌‌ प्रसारण सञ्जाल विस्तार हुँदै जाँदा उत्पादन क्षेत्र र ठूला विद्युत्‌‌ भार केन्द्रलाई जोड्ने केही सबस्टेसनको भूमिका झन् महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ। तनहुँको मार्किचोक २२० केभी सबस्टेसन पनि त्यस्तै महत्वपूर्ण प्रसारण केन्द्रका रूपमा देखिएको छ, जहाँ उदीपुर, मातातीर्थ र भरतपुरतर्फका २२० केभी प्रसारण कडीहरू जोडिएका छन्।

मार्किचोक सबस्टेसनको संरचना हेर्दा यो केवल विद्युत्‌‌ रूपान्तरण गर्ने केन्द्र नभई विभिन्न दिशाबाट आउने विद्युत्‌‌ प्रवाहलाई उच्च क्षमताको प्रसारण सञ्जालमा जोड्ने महत्वपूर्ण ‘ग्रिड जंक्शन’का रूपमा विकास भएको देखिन्छ। विशेषगरी उदीपुर-मार्किचोक-मातातीर्थ २२० केभी प्रसारण सम्बन्धले लमजुङ तथा मर्स्याङ्दी क्षेत्रबाट काठमाडौं उपत्यकातर्फ विद्युत्‌‌ पुर्‍याउने संरचनामा मार्किचोकको महत्व देखाउँछ।

मार्किचोक सबस्टेसनको २२० केभी बसमा उदीपुर-१ र उदीपुर-२ तथा मातातीर्थ-१ र मातातीर्थ-२ गरी दुवै दिशातर्फ दुई-दुईवटा प्रसारण कडी जोडिएका छन्। त्यस्तै भरतपुर-१ र भरतपुर-२ पनि २२० केभी प्रणालीमार्फत मार्किचोकसँग जोडिएका छन्।

यसले मार्किचोकलाई एउटै उत्पादन क्षेत्र र एउटै उपभोक्ता क्षेत्रबीचको प्रसारण केन्द्रमा मात्र सीमित राखेको छैन। उदीपुरतर्फ लमजुङ तथा मर्स्याङ्दी क्षेत्रसँग जोडिएको विद्युत्‌‌ प्रणाली, मातातीर्थमार्फत काठमाडौं उपत्यकाको भार केन्द्र र भरतपुरतर्फको प्रसारण प्रणालीबीच मार्किचोकले महत्वपूर्ण कडीको काम गर्ने संरचना तयार भएको छ।

मार्किचोक सबस्टेसनमा २२०/१३२ केभीतर्फ ३२० एमभीए र १३२/३३ केभीतर्फ ३० एमभीए रूपान्तरण क्षमता रहेको छ। प्राधिकरणको प्रसारण निर्देशनालयकाे विवरणअनुसार २२०/१३२ केभीतर्फ अधिकतम भार ११४ दशमलव ६९ एमभीए र १३२/३३ केभीतर्फ अधिकतम भार १० दशमलव ९७ एमभीए रहेको छ।

यहाँको जडित क्षमता र अधिकतम भारबीचको अन्तरले सबस्टेसनलाई तत्कालीन विद्युत्‌‌ माग धान्ने संरचनाका रूपमा मात्र नभई भविष्यमा उत्पादन र प्रसारण प्रवाह बढ्ने अवस्थालाई समेत ध्यानमा राखेर निर्माण गरिएको देखाउँछ। सबस्टेसनको जडित क्षमता बढी हुनुको अर्थ त्यति नै परिमाणको विद्युत्‌‌ सधैँ त्यहाँबाट प्रवाह भइरहेको भन्ने होइन। वास्तविक विद्युत्‌‌ प्रवाह उत्पादन, माग, प्रसारण प्रणालीको अवस्था र सञ्चालन व्यवस्थाअनुसार परिवर्तन हुन्छ।

मार्किचोकको महत्व २२० केभी संरचनामा मात्र सीमित छैन। यसको १३२ केभीतर्फ दमौली, मध्य मर्स्याङ्दी, मर्स्याङ्दी-१ र मर्स्याङ्दी-२ लगायतका प्रसारण कडीहरू जोडिएका छन्। यसले मर्स्याङ्दी करिडोरमा रहेका जलविद्युत्‌‌ आयोजनाबाट उत्पादित विद्युत्‌‌लाई उच्च क्षमताको प्रसारण प्रणालीसँग जोड्ने संरचनामा समेत मार्किचोकको भूमिका देखाउँछ।

उता उदीपुर सबस्टेसनमा मर्स्याङ्दी तथा खुदी क्षेत्रसँग सम्बन्धित २२० केभी प्रसारण कडीहरू छन्। उदीपुरबाट मार्किचोकसम्म दुईवटा २२० केभी कडी र मार्किचोकबाट मातातीर्थसम्म पनि दुईवटा २२० केभी कडी रहेको संरचनाले उदीपुर-मार्किचोक-मातातीर्थलाई एउटै उच्च क्षमताको प्रसारण अक्षका रूपमा स्थापित गरेको छ।

मातातीर्थ आफैंमा काठमाडौं उपत्यकाको महत्वपूर्ण प्रसारण केन्द्र हो। त्यहाँ २२०/१३२ केभीतर्फ ३२० एमभीए क्षमता रहेको छ भने २२०/१३२ केभीतर्फ अधिकतम भार ३१३ दशमलव ६० एमभीए पुगेको विवरण छ। यस अवस्थामा उदीपुर र मार्किचोक हुँदै मातातीर्थसम्म पुग्ने २२० केभी संरचनाको महत्व काठमाडौं उपत्यकाको बढ्दो विद्युत्‌‌ मागसँग जोडिन्छ।

मार्किचोक र मातातीर्थबीच दुईवटा २२० केभी कडी रहनुले विद्युत्‌‌ प्रसारणका लागि एउटै कडीमा मात्र निर्भर संरचनाभन्दा फरक व्यवस्था देखाउँछ। 

मार्किचोकको अर्को महत्वपूर्ण सम्बन्ध भरतपुरसँग छ। २२० केभीतर्फ भरतपुर-१ र भरतपुर-२ का कडीहरू जोडिनुले मार्किचोकलाई काठमाडौं दिशाको मात्र प्रसारण केन्द्र नबनाई पश्चिम-दक्षिणतर्फको प्रणालीसँग समेत जोडेको छ। यसले विभिन्न उत्पादन क्षेत्र र विद्युत्‌‌ भार केन्द्रबीच विद्युत्‌‌ प्रवाह व्यवस्थापनका लागि थप सञ्जाल तयार भएको देखाउँछ।

नेपालमा जलविद्युत्‌‌ उत्पादन क्षमता विस्तार हुँदै जाँदा उत्पादन भएको विद्युत्‌‌ उपभोक्तासम्म पुर्‍याउन उच्च क्षमताको प्रसारण सञ्जालको आवश्यकता पनि बढ्दै गएको छ। यही सन्दर्भमा मार्किचोकजस्ता सबस्टेसनको महत्व बढ्छ। उत्पादन क्षेत्रमा बनेका आयोजनाबाट आएको विद्युत्‌‌ स्थानीय वितरण प्रणालीमा मात्र सीमित नराखी २२० केभीको राष्ट्रिय प्रसारण सञ्जालमा समाहित गर्न यस्ता केन्द्रले आधार तयार गर्छन्।

विशेषगरी मर्स्याङ्दी-उदीपुर-मार्किचोक-मातातीर्थ सम्बन्धले उत्पादन क्षेत्रबाट काठमाडौंको ठूलो विद्युत्‌‌ भार केन्द्रसम्म पुग्ने प्रसारण संरचनाको एउटा महत्वपूर्ण खण्ड देखाउँछ। त्यसमाथि मार्किचोकको भरतपुरसँगको २२० केभी सम्बन्धले यसलाई अझ फराकिलो क्षेत्रको प्रसारण सञ्जालसँग जोड्छ।

यस अर्थमा मार्किचोकको महत्व त्यहाँ जडित ३२० एमभीए क्षमतामा मात्र छैन। यसको वास्तविक रणनीतिक महत्व उदीपुर, मातातीर्थ र भरतपुरजस्ता महत्वपूर्ण प्रसारण केन्द्रलाई एउटै २२० केभी सञ्जालमा जोड्ने स्थानमा रहेको छ।

नेपालको विद्युत्‌‌ प्रणाली उत्पादनमुखी चरणबाट प्रसारण र बजार विस्तारतर्फ अघि बढिरहेका बेला मार्किचोकजस्ता ग्रिड जंक्शनले उत्पादन क्षेत्र, राष्ट्रिय प्रसारण प्रणाली र ठूला विद्युत्‌‌ उपभोग केन्द्रबीचको दूरी घटाउने पूर्वाधारको काम गरिरहेका छन्। त्यसैले उदीपुरदेखि मातातीर्थसम्मको २२० केभी प्रसारण अक्षमा मार्किचोक केवल बीचको एउटा सबस्टेसन होइन, विद्युत्‌‌ प्रणालीका विभिन्न दिशालाई जोड्ने महत्वपूर्ण प्रसारण पुलका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ।