काठमाडौं : कोशी प्रदेशमा विद्युत् प्रयोग गर्ने ग्राहकको संख्यामा औद्योगिक क्षेत्रको हिस्सा एक प्रतिशतभन्दा केही मात्रै बढी भए पनि नेपाल विद्युत् प्राधिकरणको आम्दानीमा भने उद्योगले सबैभन्दा ठूलो हिस्सा ओगटेको छ। 

कोशी प्रादेशिक कार्यालयअन्तर्गतका कुल ग्राहकमा औद्योगिक ग्राहकको हिस्सा १.०७ प्रतिशत मात्र रहे पनि विद्युत् राजस्वमा उनीहरूको योगदान ४१.७५ प्रतिशत छ।

नेपाल विद्युत् प्राधिकरणको कोशी प्रादेशिक कार्यालय, विराटनगरको वार्षिक विवरणअनुसार कार्यालयअन्तर्गत ११ लाख ३७ हजार ६८० ग्राहक छन्। तीमध्ये घरेलु ग्राहकको हिस्सा ८८.७८ प्रतिशत, सिँचाइका ग्राहक ८.१३ प्रतिशत, औद्योगिक ग्राहक १.०७ प्रतिशत र व्यावसायिक तथा अन्य ग्राहकको हिस्सा २.०२ प्रतिशत छ।

तर राजस्वको संरचना भने ग्राहक संख्याभन्दा बिल्कुल फरक छ। कुल विद्युत् राजस्वमा घरेलु ग्राहकको योगदान ३९.१३ प्रतिशत हुँदा औद्योगिक ग्राहकबाट मात्रै ४१.७५ प्रतिशत राजस्व प्राप्त भएको छ। व्यावसायिक तथा अन्य ग्राहकको योगदान १८.५२ प्रतिशत र सिँचाइको योगदान ०.६० प्रतिशत छ।

यसले कोशीको विद्युत् बजारमा औद्योगिक क्षेत्रको आर्थिक महत्त्व ग्राहक संख्याको तुलनामा असाधारण रूपमा ठूलो रहेको देखाउँछ।

कोशी प्रदेशको विद्युत् बजार : प्रमुख तथ्यांक

उद्योग थोरै, तर विद्युत् बजारमा प्रभाव ठूलो

औद्योगिक ग्राहकको संख्या कुल ग्राहकको करिब एक प्रतिशत मात्र भए पनि उनीहरूले विद्युत् राजस्वको सबैभन्दा ठूलो हिस्सा धान्नुले कोशीको विद्युत् बजारको संरचना स्पष्ट पार्छ। उद्योगले अन्य ग्राहक वर्गको तुलनामा ठूलो परिमाणमा विद्युत् खपत गर्ने भएकाले उनीहरूको योगदान राजस्वमा बढी देखिएको हो।

यसको अर्को अर्थ के हो भने कोशीमा विद्युत् खपत बढाउने रणनीतिको सबैभन्दा ठूलो आर्थिक आधार औद्योगिक क्षेत्र बन्न सक्छ।

प्राधिकरणको प्रतिवेदनले पनि विराटनगर, दुहबी र इटहरी वितरण केन्द्रबाट हुने विद्युत् खपतको ठूलो हिस्सा औद्योगिक क्षेत्रबाट आउने उल्लेख गरेको छ। विराटनगर-दुहबी-इटहरी औद्योगिक करिडोरमा गुणस्तरीय र भरपर्दो विद्युत् सेवा विस्तार गर्न सके विद्युत् बिक्री तथा राजस्व थप बढाउन सकिने प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ।

२० अर्ब नजिक विद्युत् बिक्रीबाट आम्दानी

कोशी प्रादेशिक कार्यालयले पछिल्लो आर्थिक वर्षमा २ हजार ४८.४१ गिगावाट घण्टा विद्युत् बिक्री गरेको छ। यसबाट १९ अर्ब २१ करोड रुपैयाँ राजस्व प्राप्त भएको छ भने कुल सङ्कलन १८ अर्ब ७८ करोड रुपैयाँ रहेको छ।

कोशी प्रादेशिक कार्यालयअन्तर्गत २४ वटा वितरण केन्द्र सञ्चालनमा छन्। प्राधिकरणको कुल विद्युत् बिक्रीमा कोशीको हिस्सा १६.५५ प्रतिशत रहेको छ। ग्राहक संख्यामा कोशीको हिस्सा १९.१९ प्रतिशत, राजस्वमा १६.०३ प्रतिशत र सङ्कलनमा १६.२३ प्रतिशत रहेको वार्षिक विवरणमा उल्लेख छ।

यसले कोशीलाई प्राधिकरणका लागि महत्वपूर्ण विद्युत् बजारका रूपमा देखाउँछ।

प्रतिग्राहक खपत पनि बढ्दै

कोशीमा विद्युत् खपत विस्तारको अर्को संकेत प्रतिग्राहक वार्षिक बिक्रीमा देखिन्छ। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा प्रतिग्राहक वार्षिक विद्युत् बिक्री १ हजार ७६५ युनिट रहेकामा त्यसपछिको वर्ष १ हजार ८०० युनिट पुगेको छ। त्यस्तै, प्रतिग्राहक वार्षिक आम्दानी १६ हजार ४६३ बाट बढेर १६ हजार ८८६ रुपैयाँ पुगेको छ। यसले कोशीमा ग्राहक संख्या बढ्नुका साथै विद्यमान ग्राहकको विद्युत् उपयोग पनि विस्तार हुँदै गएको संकेत गर्छ।

उद्योगसँगै सिँचाइमा पनि ठूलो सम्भावना

औद्योगिक क्षेत्र राजस्वको सबैभन्दा ठूलो आधार भए पनि विद्युत् खपत विस्तारको सम्भावना उद्योगमा मात्रै सीमित छैन। प्राधिकरणका अनुसार गौरादह, दमक, अनारमनी, उर्लाबारी र रंगेली वितरण केन्द्रमा सिँचाइतर्फका ग्राहकको संख्या तुलनात्मक रूपमा धेरै छ। झापा र मोरङमा कृषि मौसमअनुसार विद्युत् माग व्यवस्थापन गर्न सके सिँचाइमा विद्युत् खपत बढाउन सकिने सम्भावना छ।

यस्तै, खुम्बु क्षेत्रमा विद्युत् विस्तारले पर्यटन गतिविधिलाई समेत सहयोग पुर्‍याउन सक्ने प्रतिवेदनले औँल्याएको छ। यसरी हेर्दा कोशीमा विद्युत् खपत विस्तारका प्रमुख आधार उद्योग, कृषि र पर्यटन बन्न सक्छन्।

ग्राहक र राजस्वको संरचना

उत्पादन बढ्दै, वितरण प्रणाली पनि बलियो बनाउनुपर्ने

कोशीका पहाडी क्षेत्रमा निजी क्षेत्रबाट ठूलो परिमाणमा विद्युत् उत्पादन हुने सम्भावना रहेको प्राधिकरणको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। कावेली, कोशी र सोलु करिडोरमार्फत उत्पादित विद्युत् प्रणालीमा ल्याउन सकिने भए पनि उत्पादनसँगै वितरण पूर्वाधार विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

प्रादेशिक कार्यालयले आगामी योजनामा ६० किलोमिटर ३३ केभी, २८० किलोमिटर ११ केभी र १ हजार किलोमिटर न्यून भोल्टेज वितरण लाइन विस्तार गर्ने लक्ष्य राखेको छ। त्यसैगरी ७५० वटा वितरण ट्रान्सफर्मर थप गर्ने योजना छ।

यसका अतिरिक्त नयाँ ३३/११ केभी सबस्टेसन निर्माण, विद्यमान सबस्टेसनको क्षमता विस्तार तथा ३३ केभी उपप्रसारण लाइन सुदृढीकरणका योजना अघि बढाइएका छन्।

खपत बढाउने अभियानको केन्द्रमा उद्योग

ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइमन्त्री विराज भक्त श्रेष्ठले हालै कोशी प्रदेशको भ्रमणका क्रममा विद्युत् उत्पादन विस्तारसँगै आन्तरिक खपत बढाउने रणनीतिलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने बताएका छन्।

औद्योगिक तथा व्यावसायिक गतिविधिका दृष्टिले महत्वपूर्ण कोशीमा विद्युत् खपत बढाउने पर्याप्त सम्भावना रहेको भन्दै उनले उद्योग, व्यवसाय तथा अन्य क्षेत्रमा विद्युत् उपयोग विस्तारका लागि विशेष कार्यक्रम बनाउन प्राधिकरणलाई आग्रह गरेका छन्।

प्राधिकरणकै तथ्यांकले भने यो सम्भावनाको आर्थिक आधार पहिले नै देखाइसकेको छ– कुल ग्राहकको एक प्रतिशतभन्दा केही मात्र बढी रहेको औद्योगिक क्षेत्रले कोशीको विद्युत् राजस्वको ४१.७५ प्रतिशत धानिरहेको छ।

त्यसैले कोशीमा अबको विद्युत् रणनीति केवल ‘बिजुली पुर्‍याउने’ विषयमा सीमित नभई ‘बिजुली खपत गराउने’ दिशामा जानुपर्ने देखिन्छ। उद्योगमा थप विद्युत् उपयोग, कृषि क्षेत्रमा विद्युतीय सिँचाइ र पर्यटन क्षेत्रमा भरपर्दो विद्युत् विस्तार गर्न सके कोशीले उत्पादन र बजार दुवैलाई एकअर्कासँग जोड्न सक्ने सम्भावना छ।