काठमाडौं : महाकाली सिँचाइ आयोजनाको पहिलो र दोस्रो चरणबाट महाकालीको पानी खडेरीमा पनि खेतसम्म पुग्दा कञ्चनपुरमा गहुँखेतीमा हरियाली छाएको भन्दै आयोजनाका पूर्व आयोजना निर्देशक रणबहादुर बमले आफ्नो फेसबुक पेजमार्फत तेस्रो चरणमा भने भारतले पानी नछोडेको विषय उठाएका छन्।

उनका अनुसार तेस्रो चरणका नहर संरचना निर्माण भएर पनि महाकाली सन्धिअनुसार पाउनुपर्ने पानी भारतीय पक्षले टनकपुरतर्फबाट नछोड्दा नहर सञ्चालन हुन नसकेको हो। कञ्चनपुरमा पहिलो-दोस्रो चरणबाट करिब ११,६०० हेक्टर क्षेत्रमा सिँचाइ सुविधा पुगेको भए पनि तेस्रो चरणको पानी नआउँदा अपेक्षित विस्तार रोकिएको उल्लेख छ।

नहर बन्यो, पानी आएन — तेस्रो चरणको अवस्था

महाकाली सिँचाइ आयोजना (तेस्रो चरण) अन्तर्गत कञ्चनपुरको ब्रह्मदेवदेखि शुक्लाफाँटाको फुलेलीसम्म करिब २८ किमि मूल नहर निर्माण भइसकेको र थप भाग कैलालीतर्फ विस्तारको काम पनि अघि बढिरहेको  छ। तर संरचना तयार हुँदाहुँदै पानी अभावकै कारण किसानले सुविधा पाउन नसकेको अवस्था देखिएको छ।

नेपाल-भारतबीचको महाकाली सन्धि (१९९६) ले शारदा/टनकपुरसम्बन्धी व्यवस्थासहित महाकालीको एकीकृत विकासको ढाँचा तय गरेको छ। यही सन्धिको पृष्ठभूमिमा तेस्रो चरण प्रस्ताव/अगाडि बढाइएको सरकारी निकायले जनाएको छ।

सन्धिअनुसार कति पानी?

सन्धिअनुसार टनकपुर ब्यारेजबाट नेपालतर्फ हिउँदमा ३०० क्यूसेक र वर्षातमा १,००० क्यूसेक पानी पाउनुपर्छ ।

पूर्व आयोजना निर्देशकको पोस्टमा तेस्रो चरणको नहर फुटहिल (पहाडको छेउ) नजिक रेखाङ्कन भएकाले पानी सञ्चालन भए दक्षिणतर्फ जमिनमा पानी ‘चार्ज’ भई माटोको चिस्यान बढ्ने, भूमिगत पानीको सतह उकासिने र गुणस्तर सुधार हुनसक्ने तर्क गरिएको छ।

उनले यस विषयमा राजनीतिक नेतृत्व पर्याप्त रूपमा नबोलेको भन्दै प्रश्न उठाउँदै “घोषणापत्रमा उत्पादन बढाउने र ढुकुटी बाँड्ने कुरा भए पनि महाकालीको पानीजस्तो मुद्दामा मौनता” रहेको आरोपसमेत गरेका छन्। अन्त्यमा उनले कञ्चनपुरवासीलाई तेस्रो चरणमा पानी सुनिश्चित गराउन जोडदार माग गर्न आव्हान गरेका छन्।

जलस्रोत तथा सिँचाइ विभागका अनुसार महाकाली सिँचाइ आयोजना राष्ट्रिय गौरव अन्तर्गतको आयोजना हो र कमान्ड क्षेत्र कञ्चनपुर-कैलालीमा पर्दछ। तेस्रो चरण पूरा भई पानी सञ्चालन भए ठूलो क्षेत्रमा सिँचाइ विस्तार हुने लक्ष्य रहेको जनाइएको छ।