काठमाडौं : सरकारले राष्ट्रिय गौरवका रूपमा अघि बढाइएका ठूला सिंचाइ आयोजनामध्ये अधिकांशमा अपेक्षाअनुसार प्रगति हुन नसकेको तथ्य आर्थिक सर्वेक्षण २०८२/८३ ले देखाएको छ । कतिपय आयोजनामा भौतिक प्रगति ५० प्रतिशत हाराहारीमै सीमित रहँदा केही आयोजनामा निर्माण अवधि पटक-पटक थपिँदै गएको छ ।

आर्थिक सर्वेक्षणअनुसार राष्ट्रिय गौरवका रूपमा अघि बढाइएका सिक्टा, रानी जमरा कुलरिया, भेरी-बबई डाइभर्सन, सुनकोशी-मरिन, महाकाली तथा बबई सिंचाइ आयोजना विभिन्न चरणमा निर्माणाधीन छन् । ती आयोजनाबाट लाखौं हेक्टर जमिनमा वर्षैभरि सिंचाइ सुविधा पुर्‍याउने सरकारी लक्ष्य रहेको छ ।

सिक्टा सिंचाइ आयोजना : ८४ प्रतिशत प्रगति

बाँकेको सिक्टा सिंचाइ आयोजनाले ४२ हजार ७ सय ६६ हेक्टर क्षेत्रमा सिंचाइ सुविधा पुर्‍याउने लक्ष्य राखेको छ । आर्थिक वर्ष २०८९/९० सम्म सम्पन्न गर्ने लक्ष्य रहेको यस आयोजनाको २०८१ असारसम्म भौतिक प्रगति ८४.२ प्रतिशत पुगेको छ भने २०८२ फागुनसम्म ८५.७ प्रतिशत पुगेको छ ।

आयोजनाअन्तर्गत पश्चिम मूल नहर र पूर्वी मूल नहरको ठूलो भाग निर्माण सम्पन्न भएको छ । हालसम्म करिब १८ हजार ८ सय हेक्टर जमिनमा सिंचाइ सुविधा पुगेको उल्लेख गरिएको छ ।

रानी जमरा कुलरिया : ७५ प्रतिशत प्रगति

कैलालीस्थित रानी जमरा कुलरिया सिंचाइ आयोजनाले ३८ हजार ३ सय हेक्टर क्षेत्रमा सिंचाइ सुविधा पुर्‍याउने लक्ष्य लिएको छ । आयोजनाको २०८२ फागुनसम्म भौतिक प्रगति ७५.८ प्रतिशत पुगेको आर्थिक सर्वेक्षणमा उल्लेख छ ।

यस अवधिसम्म हेडवर्क्स, डिसिल्टिङ बेसिन, फिडर क्यानाल तथा शाखा नहर निर्माणका काम अघि बढाइएको छ । आयोजनाबाट ९.१७ मेगावाट जलविद्युत् उत्पादनको काम पनि अघि बढाइएको सरकारको दाबी छ ।

भेरी-बबई डाइभर्सन : ५० प्रतिशत हाराहारीमा

नेपालको पहिलो जल स्थानान्तरणमा आधारित भेरी-बबई डाइभर्सन बहुउद्देश्यीय आयोजनाको २०८२ फागुनसम्म भौतिक प्रगति ५० प्रतिशत पुगेको छ ।

यस आयोजनाबाट बाँके र बर्दियाको ५१ हजार हेक्टर जमिनमा बाह्रै महिना सिंचाइ सुविधा उपलब्ध गराउने लक्ष्य राखिएको छ । आयोजनाबाट ४६.८ मेगावाट विद्युत् उत्पादन गर्ने लक्ष्य पनि छ ।

हालसम्म स्पिलवे, इन्टेक संरचना तथा सुरुङसम्बन्धी काम सम्पन्न भए पनि विद्युत् प्रसारण लाइनतर्फ विस्तृत सर्वेक्षणको काम भइरहेको आर्थिक सर्वेक्षणमा उल्लेख छ ।

सुनकोशी-मरिन : अझै २७ प्रतिशत मात्रै

मधेश प्रदेश केन्द्रित सुनकोशी-मरिन डाइभर्सन बहुउद्देश्यीय आयोजना भने अझै प्रारम्भिक चरणमै रहेको देखिएको छ । आयोजनाको २०८२ फागुनसम्म भौतिक प्रगति केवल २७.८ प्रतिशत पुगेको छ ।

आयोजनाबाट १ लाख २२ हजार हेक्टर जमिनमा सिंचाइ सुविधा पुर्‍याउने लक्ष्य छ । सुरुङ निर्माण, मूल नहर तथा शाखा नहर निर्माणका काम जारी रहेको सर्वेक्षणमा उल्लेख गरिएको छ ।

महाकाली सिंचाइ आयोजना : दोस्रो चरण सुस्त

महाकाली सिंचाइ आयोजनाको पहिलो चरण सम्पन्न भइसके पनि दोस्रो चरणको काम अझै जारी छ । आर्थिक सर्वेक्षणअनुसार २०८२ फागुनसम्म आयोजनाको भौतिक प्रगति ७१.८ प्रतिशत पुगेको छ ।

हालसम्म मूल नहर, शाखा नहर तथा डिसिल्टिङ बेसिन निर्माणको काम सम्पन्न भइसकेको छ भने थप नहर विस्तारको काम भइरहेको छ ।

बबई सिंचाइ आयोजना : ७८ प्रतिशत प्रगति

बर्दियाको बबई सिंचाइ आयोजनाबाट ३६ हजार हेक्टर क्षेत्रमा सिंचाइ सुविधा पुर्‍याउने लक्ष्य राखिएको छ । आयोजनाको २०८२ फागुनसम्म भौतिक प्रगति ७८.७ प्रतिशत पुगेको छ ।

हालसम्म २ हजार हेक्टर जमिनमा सिंचाइ सुविधा पुगेको आर्थिक सर्वेक्षणले जनाएको छ ।

निर्माण अवधि लम्बिँदा लागत बढ्ने चिन्ता

आर्थिक सर्वेक्षणमा प्रस्तुत तथ्यांकले राष्ट्रिय गौरवका अधिकांश सिंचाइ आयोजना अझै पूर्णताबाट टाढा रहेको देखाएको छ । कतिपय आयोजनामा दशकभन्दा लामो समयदेखि निर्माण जारी रहँदा लागत वृद्धि, ठेक्का व्यवस्थापन, जग्गा अधिग्रहण तथा प्राविधिक जटिलता चुनौतीका रूपमा देखिएका छन् ।

विशेषगरी कृषि उत्पादन बढाउने, वर्षैभरि सिंचाइ उपलब्ध गराउने तथा तराई-मधेशको खाद्य सुरक्षामा योगदान पुर्‍याउने लक्ष्य राखिएका आयोजनाको सुस्त प्रगतिले सरकारी कार्यसम्पादनमाथि प्रश्न उठाएको छ ।

मुख्य निष्कर्ष

• सबैभन्दा बढी प्रगति सिक्टा सिंचाइ आयोजना मा देखिएको छ ।
• सुनकोशी–मरिन मा भौतिक प्रगति सबैभन्दा कम (२७.८%) छ ।
• भेरी–बबई र सुनकोशी–मरिन दुबै बहुउद्देश्यीय आयोजना भएकाले सिंचाइसँगै विद्युत् उत्पादन पनि जोडिएको छ ।
• अधिकांश आयोजनाको लागत प्रारम्भिक अनुमानभन्दा धेरै बढिसकेको छ ।
• धेरै आयोजनाको निर्माण अवधि पटक–पटक थपिँदै गएको देखिन्छ ।