काठमाडौं : राष्ट्रिय गौरवको भेरी-बबई डाइभर्सन बहुउद्देश्यीय आयोजना आर्थिक वर्ष २०८५/८६ भित्र सम्पन्न गर्ने लक्ष्यसहित नयाँ एकीकृत कार्यतालिका तयार गरिएको छ। ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालयको पछिल्लो छमहिने प्रगति विवरणअनुसार आयोजनाका सिभिल, हाइड्रोमेकानिकल र इलेक्ट्रोमेकानिकल निर्माणका तीनवटा ठेक्काबीच समन्वय गरेर निर्धारित समयभित्र काम सक्ने योजना बनाइएको हो।

तर आयोजनाको मुख्य सुरुङ निर्माण सम्पन्न भइसके पनि बाँध, विद्युत्‌गृह र अन्य सिभिल संरचनाको काम बाँकी छ। सिभिल संरचना समयमै तयार नहुँदा हाइड्रोमेकानिकल तथा इलेक्ट्रोमेकानिकल उपकरण जडान र परीक्षणका कामसमेत प्रभावित हुँदै आएका छन्। त्यसैले नयाँ कार्यतालिका बनाउनुका साथै निर्माण व्यवसायीबाट कामको गति बढाउनु र तीनवटै ठेक्कालाई एकअर्कासँग तालमेल मिलाएर अघि बढाउनु आयोजनाका लागि मुख्य चुनौती बनेको छ।

तीन ठेक्कालाई एउटै कार्यतालिकामा बाँध्ने प्रयास

मन्त्रालयको प्रतिवेदनमा आयोजनाका तीनवटा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धाबाट गरिएका ठेक्का सम्झौताबीच आपसी समन्वय गरेर आर्थिक वर्ष २०८५/८६ भित्र आयोजना सम्पन्न गर्ने गरी एकीकृत कार्यतालिका तयार पारिएको उल्लेख छ।

आयोजनामा सिभिल निर्माणअन्तर्गत बाँधस्थल, विद्युत्‌गृह तथा सम्बन्धित संरचना निर्माण गर्नुपर्नेछ। हाइड्रोमेकानिकल र इलेक्ट्रोमेकानिकलतर्फ पानीको प्रवाह नियन्त्रण गर्ने उपकरण, टर्बाइन, जेनेरेटर तथा अन्य विद्युत्‌ उपकरणको जडान र परीक्षण गर्नुपर्ने हुन्छ। यी काम एकअर्कामा निर्भर भएकाले एउटा पक्षको ढिलाइले अर्को पक्षको कामसमेत रोक्ने अवस्था छ।

यसअघि जलसरोकारले प्रकाशित गरेको आयोजनाको प्रगतिसम्बन्धी समाचारअनुसार २०८२ चैत मसान्तसम्म आयोजनाको भौतिक प्रगति ६९.८६ प्रतिशत र वित्तीय प्रगति ५६.९३ प्रतिशत पुगेको थियो। त्यतिबेला बाँकी काम सम्पन्न गर्न थप दुईदेखि तीन वर्ष लाग्ने अनुमान गरिएको थियो।

सुरुङ सकियो, बाँध र विद्युत्‌गृह अझै अधुरै

भेरी नदीको पानी १२.२ किलोमिटर लामो सुरुङमार्फत बबई नदीमा पथान्तरण गर्ने मुख्य सुरुङ निर्माण तोकिएको समयभन्दा अगावै सम्पन्न भएको थियो। तर सुरुङ निर्माणको सफलताले मात्रै आयोजना सञ्चालनमा आउन सकेको छैन। बाँध, सेटलिङ बेसिन, पेनस्टक पाइप, विद्युत्‌गृह र अन्य सम्बन्धित संरचना निर्माण तथा उपकरण जडानको काम पूरा हुन बाँकी छ।

जलसरोकारले २०८३ जेठ ७ मा प्रकाशित गरेको समाचारमा आयोजनाको सिभिल निर्माणतर्फ मुख्य बाँधका छवटा संरचनामध्ये दुईवटा निर्माण अन्तिम चरणमा पुगेको र सेटलिङ बेसिनको करिब ७० प्रतिशत काम सम्पन्न भएको उल्लेख छ। पेनस्टक पाइपका लागि आवश्यक संरचना, विद्युत्‌गृह र सर्ज साफ्ट निर्माणको काम पनि अघि बढिरहेको विवरणमा जनाइएको थियो।

हाइड्रोमेकानिकलतर्फ गेट स्टपलग तथा पेनस्टक पाइप उत्पादनको ८५ प्रतिशत काम सम्पन्न भएको र इलेक्ट्रोमेकानिकलतर्फ टर्बाइन, जेनेरेटर, ट्रान्सफर्मर तथा ओभरहेड क्रेनको उत्पादन सकिएर जडान बाँकी रहेको विवरण आयोजनाले सार्वजनिक गरेको थियो। तर उपकरण उत्पादन सकिनु र ती उपकरण जडान गरी परीक्षण सम्पन्न गर्नु फरक चरण हुन्। सिभिल संरचना पूरा नहुँदासम्म कतिपय उपकरण जडान गर्न नसकिने भएकाले निर्माणका सबै प्याकेजलाई सँगसँगै अघि बढाउनु आवश्यक छ।

पुरानो समयसीमा र नयाँ लक्ष्यबीच प्रश्न

भेरी-बबई आयोजना निर्माण सुरु हुँदा निर्धारित समयमै सम्पन्न हुन सकेन। जलसरोकारले २०८१ चैत १७ मा प्रकाशित गरेको समाचारमा आयोजना सन् २०२४ मा सम्पन्न गर्ने लक्ष्य राखिएको भए पनि निर्माणमा ढिलाइ भएको उल्लेख थियो। सुरुङ निर्माण अपेक्षाकृत छिटो सकिए पनि त्यसपछिका मुख्य संरचनाको निर्माणले गति लिन नसकेको पृष्ठभूमि समाचारमा समेटिएको थियो।

त्यसपछि आयोजनाको समयसीमा पटक-पटक संशोधन हुँदै आएको छ। जलसरोकारले २०८३ जेठमा प्रकाशित गरेको प्रगति विवरणमा आयोजना २०८७/८८ सम्म सम्पन्न गर्ने लक्ष्य रहेको उल्लेख थियो। त्यसैबीच मन्त्रालयको पछिल्लो छमहिने प्रगति प्रतिवेदनले आर्थिक वर्ष २०८५/८६ भित्र सम्पन्न गर्ने लक्ष्यसहित एकीकृत कार्यतालिका तयार भएको जनाएको छ।

यसले आयोजनाको सम्पन्न मिति अगाडि सार्ने लक्ष्य लिइएको देखाउँछ। तर नयाँ समयसीमा हासिल गर्न कुन संरचना कहिलेसम्म पूरा गर्ने, प्रत्येक ठेक्काको चरणगत लक्ष्य के हुने र ढिलाइ भएमा कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने विस्तृत कार्यतालिका सार्वजनिक विवरणमा खुलाइएको छैन। निर्धारित समयमै आयोजना सम्पन्न गर्न यी विवरण महत्त्वपूर्ण हुनेछन्।

विद्युत्‌ प्रसारण लाइन पनि अर्को काम

आयोजनाबाट उत्पादन हुने विद्युत्‌ राष्ट्रिय प्रसारण प्रणालीमा जोड्न १३२ केभी क्षमताको प्रसारण लाइन निर्माण गर्नुपर्नेछ। जलसरोकारले २०८३ असार २५ मा प्रकाशित गरेको समाचारअनुसार करिब १.७ किलोमिटर लामो प्रसारण लाइन र नौवटा टावर निर्माण गर्ने योजना छ। त्यसका लागि वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कनसम्बन्धी प्रक्रिया अघि बढाइएको थियो।

यसरी आयोजनाको बाँध, विद्युत्‌गृह र उपकरण जडानसँगै विद्युत्‌ निकासीका लागि आवश्यक प्रसारण पूर्वाधार पनि समयमै तयार हुनुपर्नेछ। उत्पादन संरचना तयार भए पनि विद्युत्‌ प्रसारणका लागि आवश्यक पूर्वाधार पूरा नभए सञ्चालनमा थप अवरोध आउन सक्छ।

५१ हजार हेक्टरमा सिँचाइ र ४६.८ मेगावाट विद्युत्‌ उत्पादनको लक्ष्य

भेरी-बबई डाइभर्सन बहुउद्देश्यीय आयोजनाको उद्देश्य भेरी नदीको पानी बबई नदीमा पथान्तरण गरी बाँके र बर्दियाका करिब ५१ हजार हेक्टर जमिनमा वर्षैभरि सिँचाइ सुविधा पुर्‍याउनु र ४६.८ मेगावाट विद्युत्‌ उत्पादन गर्नु हो। आयोजना सम्पन्न भएपछि कृषि उत्पादन वृद्धि र ऊर्जा उत्पादनमा योगदान पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

तर यी लाभ प्राप्त गर्न मुख्य सुरुङ निर्माणको उपलब्धिलाई बाँध, विद्युत्‌गृह, उपकरण जडान र प्रसारण लाइन निर्माणको प्रगतिमा रूपान्तरण गर्नुपर्नेछ। नयाँ एकीकृत कार्यतालिका त्यसका लागि एउटा प्रयास हो। अब यसको सफलता प्रतिवेदनमा उल्लेख भएको लक्ष्यभन्दा बढी निर्माणस्थलमा देखिने वास्तविक प्रगति र निर्धारित समयसीमाको पालना बाट मापन हुनेछ।