काठमाडौं : रसुवागढी जलविद्युत् आयोजनाको भूमिगत पावरहाउसमा फसेकाहरूको उद्धारका क्रममा मुख्य पहुँच सुरुङबाट ट्रान्सफर्मर क्याभर्नतर्फ अघि बढ्ने सम्भावित मार्गलाई समेत प्राथमिकताका साथ अध्ययन गर्नुपर्ने सुझाव त्रिभुवन विश्वविद्यालय, इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थान, पुल्चोक क्याम्पसका प्राध्यापक हरि पण्डितले दिएका छन्।

पण्डितले रसुवागढी जलविद्युत् आयोजनाको भूमिगत संरचनासम्बन्धी नक्सा सार्वजनिक गर्दै उद्धारका लागि मुख्य पहुँच सुरुङ (Main Access Tunnel) बाट ट्रान्सफर्मर क्याभर्न (ट्रान्सफर्मर राखिएको भूमिगत कक्ष) तर्फ पुग्ने सम्भावनाबारे ध्यानाकर्षण गराएका हुन्।

उनका अनुसार आफूले सार्वजनिक गरेको नक्साले मुख्य पहुँच सुरुङ र ट्रान्सफर्मर क्याभर्नतर्फ जाने पहुँच सुरुङबीचको सम्बन्ध तथा विभिन्न महत्वपूर्ण बिन्दुको उचाइ देखाउँछ। उक्त नक्साको श्रेय रसुवागढी जलविद्युत् आयोजनाका वरिष्ठ इन्जिनियर बी. गुरागाईंलाई दिइएको छ।

जंक्शनभन्दा ट्रान्सफर्मर क्याभर्नको भुइँ करिब ३ मिटर माथि

पण्डितका अनुसार उद्धार टोली पछिल्लो पटक पुगेको जंक्शन (सुरुङहरू जोडिने स्थान) को भुइँको उचाइ करिब ईएल १६३२ रहेको छ। त्यसको तुलनामा ट्रान्सफर्मर क्याभर्नको भुइँ करिब ईएल १६३५ मा रहेको नक्साले देखाउँछ।

यसको अर्थ जंक्शनको तुलनामा ट्रान्सफर्मर क्याभर्नको भुइँ करिब ३ मिटर माथि रहेको छ।

पण्डितले मुख्य पहुँच सुरुङ उकालो ढलानमा रहेकाले जंक्शनबाट ट्रान्सफर्मर क्याभर्नको भुइँसम्म उद्धार टोलीलाई तुलनात्मक रूपमा कम प्रयासमा पुग्न सक्ने सम्भावना औँल्याएका छन्।

उनको सुझावको मूल आधार यही संरचनागत अवस्थालाई तत्काल उद्धारका लागि उपयोग गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने अध्ययन गर्नु हो।

पावरहाउस कसरी भरियो भन्ने कुरा महत्वपूर्ण

पण्डितले उद्धारको सम्भावनालाई पावरहाउसमा पानी भरिएको अवस्थासँग समेत जोडेर हेर्नुपर्ने बताएका छन्।

उनका अनुसार पावरहाउस क्रमशः पानीले भरिएको थियो भने त्यहाँ कार्यरत कर्मचारीहरू ट्रान्सफर्मर क्याभर्नमा पुगेर उद्धारको प्रतीक्षामा बसिरहेका हुन सक्ने सम्भावना रहन्छ।

तर उनले यस्तो अवस्था भएको निश्चित दाबी गरेका छैनन्। बरु फसेकाहरूको वास्तविक अवस्था पुष्टि भएपछि मात्र त्यसअनुसार थप उद्धार प्रक्रिया अघि बढाउनुपर्ने बताएका छन्।

यसकारण ट्रान्सफर्मर क्याभर्नलाई अहिले नै फसेकाहरू रहेको स्थानका रूपमा निष्कर्ष निकाल्नुभन्दा सम्भावित सुरक्षित स्थान तथा वैकल्पिक पहुँचका रूपमा तत्काल परीक्षण गर्नुपर्ने क्षेत्रका रूपमा हेर्नुपर्ने देखिन्छ।

नक्साले देखाउँछ मुख्य पहुँच सुरुङदेखि ट्रान्सफर्मर क्याभर्नसम्मको सम्बन्ध

पण्डितले सार्वजनिक गरेको नक्सामा रसुवागढी पावरहाउसको Main Access Tunnel करिब २४६.३ मिटर लामो र ६ मिटर × ६ मिटर आकारको डी–आकारको सुरुङका रूपमा देखाइएको छ।

नक्सामा मुख्य पहुँच सुरुङबाट जंक्शन तथा क्रस ड्रिफ्ट (मुख्य सुरुङबाट छेउतर्फ जाने छोटो सुरुङ) हुँदै Access to Transformer Cavern तर्फ जाने संरचना देखाइएको छ। ट्रान्सफर्मर क्याभर्न भने भूमिगत पावरहाउससँग जोडिएको अवस्थामा देखिन्छ।

त्यसैगरी नक्सामा Construction Adit (निर्माणका क्रममा पहुँच तथा कामका लागि प्रयोग गरिएको सुरुङ) र Penstock Construction Adit (पेनस्टक निर्माणका लागि प्रयोग गरिएको पहुँच सुरुङ) लगायतका संरचनासमेत देखिन्छन्। नक्साको अर्को महत्वपूर्ण भागमा Main Access Tunnel Inlet Portal (मुख्य पहुँच सुरुङको बाहिरी प्रवेशद्वार) समेत देखाइएको छ।

“कम प्रयासमा पुग्न सक्ने” सम्भावित मार्ग

पण्डितले मुख्य पहुँच सुरुङको उकालो ढलान र ट्रान्सफर्मर क्याभर्नको तुलनात्मक उचाइलाई हेर्दै उद्धार टोलीले जंक्शनबाट ट्रान्सफर्मर क्याभर्नको भुइँसम्म पुग्ने प्रयास गर्न सक्ने बताएका छन्।

यसका लागि अहिलेको सुरुङभित्रको वास्तविक अवस्था, पानीको तह, लेदो तथा डेब्रिजको मात्रा र संरचनाको सुरक्षा भने स्थलगत रूपमा परीक्षण गर्नुपर्ने हुन्छ।

पण्डितले फसेकाहरूको अवस्था पुष्टि भएपछि त्यसअनुसार अन्य उद्धार प्रक्रिया अपनाउन सकिने बताएका छन्।

 प्राध्यापक पण्डितले सामाजिक सञ्जालमा राखेका मुख्य पहुँच सुरुङ र ट्रान्सफर्मर क्याभर्नतर्फ जाने सुरुङको सामान्य नक्सा

पहिले अवस्था पहिचान, त्यसपछि उद्धारको अर्को चरण

पण्डितको सुझावले रसुवागढी उद्धारमा फसेकाहरू कहाँसम्म पुगेका हुन सक्छन् र उनीहरूका लागि कुन भूमिगत कक्ष सुरक्षित आश्रय बन्न सक्छ भन्ने खोजीलाई पनि उद्धार रणनीतिको हिस्सा बनाउनुपर्ने देखाउँछ।

विशेषगरी पावरहाउसमा पानी क्रमशः भरिएको भए मानिसहरू तत्कालै बाहिर निस्कन नसकेर तुलनात्मक रूपमा माथिल्लो वा सुरक्षित स्थानतर्फ सरेका हुन सक्ने सम्भावनालाई ध्यान दिनुपर्ने उनको भनाइ छ।

त्यसैले मुख्य पहुँच सुरुङबाट ट्रान्सफर्मर क्याभर्नतर्फको मार्ग तत्काल परीक्षण गर्ने, त्यहाँ फसेकाहरूको अवस्था पहिचान गर्ने र त्यसपछि परिस्थिति हेरेर थप उद्धार प्रक्रिया अघि बढाउने पण्डितको सुझावको मुख्य आशय हो।

यसअघि पनि रसुवागढी तथा अन्य जलविद्युत् आयोजनाका उद्धारमा आयोजनाको निर्माण सम्पन्न नक्सा र भूमिगत संरचनाको वास्तविक अवस्थालाई आधार बनाएर वैकल्पिक पहुँच खोज्नुपर्ने प्राविधिक सुझावहरू आएका छन्। पण्डितको पछिल्लो सुझावले पनि उद्धारमा आयोजनाकै भूमिगत संरचनाको विस्तृत प्राविधिक ज्ञान प्रयोग गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई थप उजागर गरेको छ।