काठमाडौं : भूमिगत पावरहाउस तथा क्याभर्न (पहाडभित्र निर्माण गरिएको ठूलो भूमिगत कक्ष) मा फसेका व्यक्तिको उद्धारका लागि जलविद्युत् आयोजनामा पहिल्यै निर्माण भइसकेका सुरुङ, सर्ज ट्याङ्क, पेनस्टक तथा पानी निकासका संरचनालाई उपयोग गर्न सकिने भन्दै नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका पूर्व उपकार्यकारी निर्देशक तथा चिलिमे जलविद्युत् कम्पनीका पूर्व सीईओ ई. लीलानाथ भट्टराईले विस्तृत प्राविधिक सुझाव दिएका छन्।

चिलिमे जलविद्युत् आयोजना निर्माणको सुरुदेखि नै संलग्न रहेका भट्टराईले चिलिमे आयोजनाको सम्पन्न प्रतिवेदनमा समावेश ‘एनेक्स-२’ को भूमिगत संरचनाको अस-बिल्ट ड्रइङ (आयोजना निर्माण सम्पन्न भएपछि वास्तविक रूपमा निर्माण भएको संरचनाको नक्सा) अध्ययन गर्दै उद्धारमा आयोजनाको आफ्नै संरचना प्रयोग गर्न सकिने विभिन्न विकल्प औँल्याएका हुन्।

उनले सम्बन्धित अधिकारीहरूलाई चिलिमे जलविद्युत् आयोजनाको नक्सा अध्ययन र व्याख्या गरेर उद्धार अभियानमा नेतृत्वदायी भूमिका खेल्न आग्रह गरेका छन्। जलविद्युत् आयोजनाका विज्ञहरूले आयोजनाका नक्सा उद्धार टोलीभन्दा फरक ढंगले बुझ्न सक्ने भएकाले त्यसको ज्ञान उद्धारमा उपलब्ध गराउनु ठूलो जिम्मेवारी भएको उनको भनाइ छ।

पहिलो प्राथमिकता : फसेकासम्म अक्सिजन पुर्‍याउने

भट्टराईका अनुसार भूमिगत क्याभर्न (भूमिगत ठूलो कक्ष) मा फसेर उद्धारको प्रतीक्षामा रहेका व्यक्तिसम्म अक्सिजन पुर्‍याउनु पहिलो प्राथमिकता हुनुपर्छ।

यसका लागि उनले आयोजनामा रहेका सबै डिवाटरिङ सुविधा (संरचनाभित्र जम्मा भएको पानी निकाल्ने व्यवस्था) उपयोग गरी सम्पूर्ण प्लान्ट प्रणालीको पानी घटाउने तथा निकाल्ने विकल्प सुझाएका छन्।

त्यसपछि सर्ज ट्याङ्क (पानीको दबाबमा अचानक हुने परिवर्तन नियन्त्रण गर्न बनाइएको संरचना) र रक ट्र्याप (पानीसँग आउने ढुंगा-माटो तथा ठोस पदार्थ नियन्त्रण/थुन्ने संरचना) मा रहेको बल्कहेड गेट (सुरुङ वा पानीको मार्ग बन्द गर्न प्रयोग हुने ठूलो गेट) बाट ताजा अक्सिजन आपूर्ति गर्न सकिने उनको सुझाव छ।

त्यसैगरी पेनस्टक (पानीलाई पावरहाउसतर्फ लैजाने ठूलो पाइप वा सुरुङ) को तेर्सो भागमा रहेको म्यानहोल (मानिस वा उपकरण प्रवेश गर्न बनाइएको पहुँचद्वार) लाई समेत अक्सिजन आपूर्तिका लागि प्रयोग गर्न सकिने उनले बताएका छन्।

चिलिमेको नक्सामा उनले डिस्यान्डर डिवाटरिङ गेट (बालुवा तथा माटो छुट्याउने संरचनाबाट पानी निकाल्ने गेट), रिजर्भोयर तथा फोरबे डिवाटरिङ भल्भ (जलाशय तथा पानी जम्मा हुने कक्षको पानी निकाल्ने भल्भ) र एचआरटी डिवाटरिङ भल्भ (मुख्य पानी ल्याउने सुरुङबाट पानी निकाल्ने भल्भ) समेत देखाएका छन्।

पावरहाउसतर्फ १०० मिटर पुगेको ठाउँबाट ड्रिलिङ

भट्टराईले आफूले पाएको जानकारीअनुसार उद्धार टोली पावरहाउसतर्फ जाने एक्सेस टनेल (पावरहाउससम्म पुग्ने पहुँच सुरुङ) मा १०० मिटर चेनिजसम्म पुगेको उल्लेख गरेका छन्।

त्यस स्थानबाट ट्रान्सफर्मर क्याभर्न (विद्युत् रूपान्तरण गर्ने उपकरण राखिएको भूमिगत कक्ष) तर्फ जाने एक्सेस टनेलसम्म प्वाल पारेर ड्रिलिङ (मेसिनबाट प्वाल बनाउने काम) गर्न सकिने उनको सुझाव छ।

त्यसरी बनाइएका प्वालमार्फत फसेकाहरूसम्म ताजा अक्सिजन पुर्‍याउनुपर्ने उनले बताएका छन्।

रक ट्र्याप वा सर्ज ट्याङ्कबाट ट्रे/टोकरीमा उद्धारको विकल्प

अक्सिजन आपूर्तिसँगै उद्धार कार्य पनि समानान्तर रूपमा अघि बढाउनुपर्ने भट्टराईको सुझाव छ।

उनले रक ट्र्यापको बल्कहेड गेट र/वा सर्ज ट्याङ्कबाट उच्च क्षमताको केबलमा ट्रे वा टोकरी झुन्ड्याएर उद्धार गर्न सकिने सम्भावना औँल्याएका छन्।

यसका लागि सर्ज ट्याङ्कको माथिल्लो भागतर्फ जाने एक्सेस टनेल (पहुँच सुरुङ) वा बल्कहेड गेटतर्फको पहुँच सुरुङमा पर्याप्त क्षमताको क्रेन (भारी वस्तु उठाउने उपकरण) राख्न सकिने उनको प्रस्ताव छ।

यसरी हेर्दा भट्टराईको प्रस्ताव सर्ज ट्याङ्कबाट सामान्य रूपमा मानिस झार्ने वा निकाल्ने होइन। सर्ज ट्याङ्क वा रक ट्र्यापसँग सम्बन्धित संरचनालाई उपयोग गर्दै उच्च क्षमताको केबलमा ट्रे/टोकरी झुन्ड्याएर उद्धार गर्न सकिने सम्भावनाको प्राविधिक अध्ययन गर्नुपर्ने उनको सुझाव हो।

लेदो र डेब्रिज टेलरेसतर्फ हटाउने

उद्धारमा अर्को ठूलो चुनौतीका रूपमा रहेको लेदो तथा डेब्रिज (बाढीले ल्याएर सुरुङमा थुपारेको माटो, ढुंगा तथा अन्य ठोस पदार्थ) हटाउन पनि आयोजनाकै विद्यमान सुरुङ प्रयोग गर्न सकिने भट्टराईको सुझाव छ।

उनका अनुसार एक्सेस टनेलमा जम्मा भएको लेदो तथा डेब्रिजलाई पम्प गरेर वा एक्सेस टनेल र टेलरेस टनेल (पावरहाउसबाट पानी बाहिर निकाल्ने सुरुङ) जोड्ने विद्यमान सुरुङमार्फत टेलरेसतर्फ डाइभर्ट (अर्कोतर्फ मोडेर लैजाने) गर्न सकिने सम्भावना छ। यसबाट उद्धार टोलीका लागि पहुँच मार्ग खुलाउन सहयोग पुग्न सक्ने उनको प्रस्ताव छ।

त्रिशूली-३ ए, रसुवागढी र अन्य आयोजनामा पनि लागू गर्न सकिने

भट्टराईले आफ्नो सुझाव चिलिमे आयोजनामा मात्र सीमित नराखी माथिल्लो त्रिशूली-३ ए, रसुवागढी र अन्य जलविद्युत् आयोजनामा समेत लागू गर्न सकिने बताएका छन्।

उनका अनुसार आपत्कालीन अवस्थामा मानिसहरू आश्रय लिन सक्ने क्याभर्न (भूमिगत सुरक्षित कक्ष) वा अन्य सुरक्षित स्थानसम्म पुग्ने सबैभन्दा छोटो सम्भावित मार्ग पहिचान गरेर तत्काल अक्सिजन पुर्‍याउने व्यवस्था गर्नुपर्छ।

उनले उदाहरणका रूपमा चिलिमे र रसुवागढी आयोजनाको डिजाइन सिद्धान्त लगभग समान रहेको उल्लेख गर्दै यी आयोजनामा मानिसले आपत्कालमा आश्रय लिन सक्ने सम्भावित स्थान पहिचान गरी त्यहाँसम्म पुग्ने छोटो मार्गबारे अध्ययन गर्न आग्रह गरेका छन्।

आयोजनाको आफ्नै नक्सा उद्धारमा उपयोग गर्न जोड

भट्टराईको सुझावको मूल आधार भनेको उद्धारका लागि नयाँ संरचना बनाउनेभन्दा पहिले आयोजनामा पहिल्यै निर्माण भइसकेका भूमिगत संरचना र तिनबीचका जडानलाई उपयोग गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने खोज्नु हो। त्यसका लागि आयोजनाको सम्पन्न प्रतिवेदनमा रहेका अस-बिल्ट ड्रइङ (वास्तविक रूपमा निर्माण भएको संरचनाको नक्सा), सुरुङको चेनिज (सुरुङभित्रको दूरी जनाउने मापन), सर्ज ट्याङ्क, रक ट्र्यापको बल्कहेड, पेनस्टकको म्यानहोल, एक्सेस टनेल र टेलरेस टनेलको आपसी सम्बन्धलाई तत्काल अध्ययन गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ।

भट्टराईले प्रस्तुत गरेका यी उपायहरू चिलिमे आयोजनाको अस-बिल्ट नक्सा अध्ययन गरी अघि सारिएका प्राविधिक विकल्प हुन्। कुन विकल्प घटनास्थलमा सुरक्षित र व्यवहारिक रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकिन्छ भन्ने अन्तिम निर्णय भने सम्बन्धित उद्धार, सुरुङ, भूगर्भ तथा जलविद्युत् विज्ञको स्थलगत मूल्याङ्कनबाट हुनुपर्नेछ।

भट्टराईले यसका लागि डिजाइन, सर्भे र निर्माण कार्यमा विगतमा सहभागी भएका प्राविधिकहरुलाई संलग्न गराउन पनि सुझाव दिएका छन् । उनका अनुसार चिलिमेमा फसेकाहरुका लागि चिलिमेका पूर्व सीइऔ रामगाेपाल शिवाकोटी, राजेन्द्र आचार्य तथा माथिल्लो त्रिशूली थ्री ‘ए’ का लागि उत्तम अमात्य र रसुवागढीमा माधव काेइरालाको प्राविधिक सहयोग लिंदा उद्धार कार्य छिटो हुनेछ।