काठमाडौं  : भोटेकोशी बाढीपछि जलविद्युत् आयोजनाका भूमिगत पावरहाउस तथा सुरुङमा ठूलो संख्यामा प्राविधिक तथा कामदार फसेको घटनाले सर्ज ट्याङ्क तथा सर्ज शाफ्ट भएका जलविद्युत् आयोजनामा आपत्कालीन उद्धारका वैकल्पिक मार्गबारे पुनर्विचार गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ।

नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका पूर्व उपकार्यकारी निर्देशक तथा चिलिमे जलविद्युत् कम्पनीका पूर्व सीईओ ई. लीलानाथ भट्टराईले जलसरोकारलाई बताएअनुसार माथिल्लो त्रिशूली-३ ‘ए’को उद्धारका सन्दर्भमा उठाएको सुझावलाई यही व्यापक सन्दर्भमा हेर्न सकिने देखिन्छ।

चिलिमे जलविद्युत् आयोजना निर्माणको सुरुदेखि नै संलग्न रहेका भट्टराईले आयोजनाको सम्पन्न प्रतिवेदन तथा भूमिगत संरचनाको नक्सा अध्ययन गरेर सर्ज ट्याङ्क, पेनस्टक, म्यानहोल तथा अन्य जोडिएका संरचनालाई आपत्कालीन अवस्थामा उद्धारका लागि उपयोग गर्न सकिने वा नसकिने विषयको तत्काल प्राविधिक अध्ययन गर्नुपर्ने सुझाव दिएका छन्।

सर्ज ट्याङ्क केवल जलदबाब व्यवस्थापनका लागि मात्र?

जलविद्युत् आयोजनामा सर्ज ट्याङ्क वा सर्ज शाफ्ट मुख्यतः जलप्रवाहमा हुने अचानक परिवर्तनबाट उत्पन्न दबाब व्यवस्थापनका लागि निर्माण गरिन्छ। तर धेरै आयोजनामा यस्ता संरचना भूमिगत पावरहाउस, पेनस्टक र सुरुङ प्रणालीसँग जोडिएका हुन्छन्।

सर्ज ट्याङ्कबाट पहुँच खुले उद्धारको गति बढ्न सक्छ

नेपालका विभिन्न आयोजनाका संरचना हेर्दा यस्तो अवस्था फरक-फरक रूपमा देखिन्छ। माथिल्लो त्रिशूली-१ मा सर्ज ट्याङ्क र भूमिगत पावरहाउस मुख्य संरचनामध्ये पर्छन्। त्रिशूली-३ ‘बी’मा पनि १५ मिटर व्यास र ४३ मिटर उचाइको सर्ज ट्याङ्क रहेको छ र पावरहाउस अर्धभूमिगत प्रकारको छ। त्यसैले अब प्रश्न केवल एउटा आयोजनाको उद्धारमा सीमित नराखी यस्ता संरचना भएका सबै आयोजनामा आपत्‌कालीन अवस्थामा सर्ज ट्याङ्क वा त्यससँग जोडिएका संरचनाबाट मानिस, हावा, सञ्चार उपकरण वा उद्धार सामग्री पुर्‍याउन सकिने अवस्था छ कि छैन भनेर पूर्वतयारीमै अध्ययन गर्नुपर्ने देखिन्छ।

भट्टराईको सुझाव : अक्सिजन पुर्‍याउने बाटो पनि खोजौँ

माथिल्लो त्रिशूली-३ ‘ए’को नक्सा अध्ययन गर्दै भट्टराईले पेनस्टकको समतल भागमा रहेको म्यानहोल तथा सर्ज ट्याङ्क र रक ट्र्यापमा रहेको बल्कहेड प्रयोग गरी अक्सिजन आपूर्ति गर्ने विकल्प समेत प्राथमिकताका साथ विचार गर्नुपर्ने बताएका छन्।

यसको अर्थ सर्ज ट्याङ्कबाट हतारमा मानिस निकाल्नुपर्छ भन्ने होइन। बरु सुरुङभित्र फसेकासम्म पुग्न वा उनीहरूलाई जीवित राख्न आवश्यक हावा, सञ्चार तथा उद्धार सामग्री पुर्‍याउने वैकल्पिक बाटोका रूपमा यस्ता संरचनाको सम्भाव्यता पहिल्यै पहिचान गर्नुपर्ने हो।

सुरक्षित पहुँच बने उद्धारको गति बढ्न सक्छ

कुनै आयोजनाको सर्ज ट्याङ्कबाट भूमिगत पावरहाउस वा सम्बन्धित क्याभर्नसम्म सुरक्षित पहुँच स्थापित गर्न सकिने रहेछ भने, आपत्कालीन अवस्थामा उद्धार टोली एउटै अवरुद्ध सुरुङमा मात्र निर्भर रहनुपर्ने अवस्था नहुन सक्छ।

त्यस्तो पहुँच सुरक्षित र पर्याप्त क्षमताको रहेमा अक्सिजन, पानी, सञ्चार उपकरण तथा आवश्यक उद्धार सामग्री पुर्‍याउने र उद्धारकर्मी परिचालन गर्ने वैकल्पिक मार्ग बन्न सक्छ। यसबाट उद्धारको गति बढाउन र छोटो समयमा बढी मानिससम्म पुग्न सहयोग पुग्ने सम्भावना रहन्छ।

तर हरेक आयोजनाको सर्ज ट्याङ्कको संरचना, म्यानहोल, पेनस्टक, पहुँच सुरुङ र पावरहाउससँगको सम्बन्ध फरक हुने भएकाले एउटा आयोजनाको उपाय अर्को आयोजनामा जस्ताको तस्तै लागू गर्न भने मिल्दैन।

अब बन्ने आयोजनामा ‘आपत्कालीन उद्धार’ पनि डिजाइनमै राख्नुपर्ने

भोटेकोशी बाढीले देखाएको संकटले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ—जलविद्युत् आयोजनाको भूमिगत संरचना बनाउँदा पानीको प्रवाह र विद्युत् उत्पादनका लागि मात्र होइन, विपद्का बेला मानिसलाई कसरी बाहिर निकाल्ने भन्ने कुरा पनि डिजाइनकै चरणमा समेटिएको छ कि छैन?

विशेषगरी सर्ज ट्याङ्क, सर्ज शाफ्ट, पेनस्टक, क्याभर्न, पहुँच सुरुङ र अन्य भूमिगत संरचनाबीच कम्तीमा एउटा वैकल्पिक आपत्कालीन पहुँच रहने व्यवस्था गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्नेबारे अब प्राविधिक बहस आवश्यक देखिएको छ।

अहिलेको विपद्मा नेपालका विभिन्न जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङमा ठूलो संख्यामा मानिस सम्पर्कविहीन वा फसेको अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्थाहरूले समेत रिपोर्ट गरेका छन्। त्यसैले यो विषय तत्कालको उद्धारसँगै भविष्यका जलविद्युत् आयोजनाको सुरक्षा मापदण्ड र डिजाइन दर्शनसँग पनि जोडिएको छ।

भट्टराईले माथिल्लो त्रिशूली-३ ‘ए’का लागि औँल्याएको सर्ज ट्याङ्कतर्फको सम्भावनालाई अब एउटै आयोजनाको उपायका रूपमा मात्र होइन, सर्ज ट्याङ्क वा सर्ज शाफ्ट भएका सबै जलविद्युत् आयोजनामा “आपत्कालीन उद्धार मार्ग”को सम्भाव्यता अध्ययन गर्ने आधारका रूपमा लिन सकिने देखिन्छ।