काठमाडौं : नेपाल मौसम विज्ञान विभागले मौसम पूर्वानुमानलाई थप विश्वसनीय बनाउने, विपद् पूर्वसूचना प्रणाली विस्तार गर्ने र कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित पूर्वानुमान प्रविधि विकास गर्ने योजना अघि सारेको छ । 

विभागको श्वेतपत्रको मस्यौदामा तीनदेखि सात दिनसम्मको स्थानीय मौसम पूर्वानुमान सुधार गर्ने, काठमाडौं उपत्यकामा नयाँ मौसम राडार स्थापना गर्ने, छवटा प्रदेशमा माथिल्लो वायुमण्डलको मापन केन्द्र विस्तार गर्ने र मौसमसम्बन्धी तथ्याङ्क व्यवस्थापनलाई एकीकृत डिजिटल प्रणालीमा लैजाने प्रस्ताव गरिएको छ ।

तर, विभागले मस्यौदामै विद्यमान मौसम मापन सञ्जालको सीमित पहुँच, राडार सञ्चालन तथा मर्मतसम्भारको समस्या, दक्ष प्राविधिक जनशक्तिको अभाव र दीर्घकालीन वित्तीय स्रोतको अनिश्चिततालाई प्रमुख चुनौतीका रूपमा स्वीकार गरेको छ । त्यसैले नयाँ प्रविधि र पूर्वाधार विस्तारसँगै अहिलेका उपकरणलाई नियमित रूपमा सञ्चालन गर्ने तथा तिनबाट प्राप्त तथ्याङ्कको गुणस्तर सुनिश्चित गर्ने काम पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण देखिन्छ ।

५०३ म्यानुअल, ३७० स्वचालित मौसम मापन केन्द्र

विभागको मस्यौदाअनुसार देशभर ५०३ वटा परम्परागत अर्थात् म्यानुअल मौसम मापन केन्द्रको सञ्जाल छ । विभिन्न आयोजना तथा सरकारी बजेटमार्फत हालसम्म ३७० वटा स्वचालित मौसम मापन केन्द्र (एडब्लूएस) स्थापना गरिएको उल्लेख छ ।

विभागले बाँकी म्यानुअल केन्द्रलाई क्रमशः स्वचालित प्रणालीमा स्तरोन्नति गर्ने योजना बनाएको छ । विशेषगरी उच्च पहाडी, हिमाली तथा दुर्गम क्षेत्रमा मौसम मापन केन्द्रको पहुँच विस्तार गर्ने प्रस्ताव छ । ती क्षेत्रमा केन्द्र स्थापना गर्न भौगोलिक कठिनाइ, सञ्चालन खर्च, नियमित अनुगमन र मर्मतसम्भारका लागि आवश्यक प्राविधिक जनशक्तिको अभाव रहेको मस्यौदामा उल्लेख छ ।

मौसम मापन केन्द्रको सङ्ख्या बढाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन । ती केन्द्रबाट नियमित रूपमा तथ्याङ्क प्राप्त हुने, उपकरण सही अवस्थामा रहने र सङ्कलित तथ्याङ्कको गुणस्तर सुनिश्चित हुने व्यवस्था पनि आवश्यक हुन्छ । विभागले हाल उपकरणमा समस्या आएपछि मात्र मर्मत गर्ने प्रतिक्रियात्मक प्रणाली प्रचलनमा रहेको उल्लेख गर्दै नियमित तथा निवारक मर्मतसम्भार प्रणाली सुदृढ गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ ।

वर्षा मापन उपकरणको क्यालिब्रेसन हुँदै आए पनि तापक्रम, आर्द्रता, वायुमण्डलीय चाप (हावाको चाप), हावाको गति र दिशा मापन गर्ने अन्य उपकरणको नियमित क्यालिब्रेसन गर्ने क्षमता विकास गर्नुपर्ने मस्यौदामा उल्लेख छ ।

तीन मौसम राडारको सञ्चालनमै चुनौती

विभागले सुर्खेत, पाल्पा र उदयपुरमा तीनवटा मौसम राडार स्थापना गरेको छ । प्रतिकूल मौसमको निगरानी, वर्षाको अवस्था विश्लेषण र मौसम पूर्वानुमानमा उपयोगी हुने यी राडारको नियमित तथा निर्बाध सञ्चालनलाई विभागले प्रमुख चुनौतीका रूपमा उल्लेख गरेको छ ।

मस्यौदाअनुसार राडार अत्याधुनिक र संवेदनशील उपकरण भएकाले मर्मतसम्भारका लागि आवश्यक विशिष्टीकृत प्राविधिक जनशक्ति नेपालमा पर्याप्त छैन । महँगा स्पेयर पार्ट्स विदेशबाट आयात गर्नुपर्ने अवस्था छ । भरपर्दो विद्युत् आपूर्तिको अभावमा जेनेरेटर चलाउँदा डिजेल खर्च बढ्ने तथा चट्याङ र विद्युत् आपूर्तिमा हुने उतारचढावले उपकरणमा क्षति पुग्ने समस्या पनि उल्लेख गरिएको छ ।

यस्ता समस्या समाधान गर्न विभागले अन्तर्राष्ट्रियस्तरको बहुवर्षीय मर्मतसम्भार तथा प्राविधिक सहयोग सम्झौता गर्ने, आवश्यक पार्टपुर्जाको आपूर्ति सुनिश्चित गर्ने, वैकल्पिक विद्युत् प्रणालीको व्यवस्था गर्ने र स्वदेशी प्राविधिकको क्षमता विकास गर्ने योजना अघि सारेको छ । राडार सञ्चालन तथा आकस्मिक मर्मतका लागि बहुवर्षीय बजेट सुनिश्चित गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि मस्यौदामा औँल्याइएको छ ।

त्यस्तै, विद्यमान राडारबाट पर्याप्त निगरानी हुन नसकेका जोखिमयुक्त क्षेत्रमा आवश्यकताअनुसार थप राडार स्थापना गर्ने प्रस्ताव छ । काठमाडौं उपत्यकाको मौसम निगरानी र तत्कालीन मौसम पूर्वानुमान सुधारका लागि एक्स-ब्यान्ड राडार स्थापना गर्ने योजना पनि समेटिएको छ ।

सात दिनसम्मको मौसम पूर्वानुमान गर्ने लक्ष्य

विभागले उच्च क्षमताको गणनात्मक प्रणाली प्रयोग गरी नेपालको भौगोलिक बनोट र स्थानीय मौसमी अवस्थाअनुकूल मौसम पूर्वानुमान मोडेल विकास तथा सञ्चालन गर्ने लक्ष्य राखेको छ । हाल प्रयोगमा रहेका मोडेलको सुधार, मौसम मापन केन्द्र, राडार, भूउपग्रह र माथिल्लो वायुमण्डलबाट प्राप्त तथ्याङ्कको एकीकृत विश्लेषण तथा पूर्वानुमानको त्रुटि घटाउने कामलाई प्राथमिकतामा राखिएको छ ।

मस्यौदामा स्थानविशेषको तीनदेखि सात दिनसम्मको मौसम पूर्वानुमानलाई थप वैज्ञानिक र विश्वसनीय बनाउने प्रस्ताव छ । यसबाट भारी वर्षा, हिमपात, तातो हावा, शीतलहर, हुस्सु तथा अन्य प्रतिकूल मौसमी घटनाको पूर्वानुमान सुधार गर्ने लक्ष्य छ ।

यसका लागि उच्च क्षमताको कम्प्युटिङ प्रणाली (एचपीसी), उच्च विभेदनयुक्त संख्यात्मक मौसम पूर्वानुमान मोडेल, तथ्याङ्क समावेशीकरण प्रणाली तथा बहुसदस्यीय पूर्वानुमान प्रणाली विकास र विस्तार गर्ने योजना छ । विभिन्न मौसम अवस्था तथा ऋतुअनुसार मोडेलको नियमित परीक्षण, त्रुटि विश्लेषण र पूर्वाग्रह सुधार गरेर पूर्वानुमानको गुणस्तर बढाउने प्रस्ताव गरिएको छ ।

यी प्रणालीबाट प्राप्त पूर्वानुमानलाई विपद् पूर्वसूचना, हवाई उड्डयन, कृषि, पर्यटन, ऊर्जा र पूर्वाधार निर्माण तथा व्यवस्थापनमा उपयोग गर्ने विभागको लक्ष्य छ । तर, मस्यौदामा उल्लेख भएको तीनदेखि सात दिनसम्मको पूर्वानुमान सुधार गर्ने लक्ष्य हो; यसलाई अहिले नै त्यति अवधिको पूर्वानुमान पूर्ण रूपमा विश्वसनीय भइसकेको उपलब्धिका रूपमा बुझ्न मिल्दैन ।

मौसम पूर्वानुमानमा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोग

मौसम पूर्वानुमानको सटीकता, विश्वसनीयता र समयबद्धता सुधार गर्न कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) तथा मेसिन लर्निङ (एमएल) प्रविधिको अनुसन्धान, परीक्षण र प्रयोगलाई प्राथमिकता दिने प्रस्ताव मस्यौदामा छ ।

स्वचालित मौसम मापन केन्द्र, मौसम राडार, भूउपग्रह तथा संख्यात्मक मौसम पूर्वानुमान मोडेलबाट प्राप्त तथ्याङ्कलाई एकीकृत विश्लेषण गर्ने प्रणाली विकास गर्ने योजना छ । यसबाट पूर्वानुमानको त्रुटि सुधार, स्थानविशेषको मौसम आकलन, भारी वर्षा तथा चट्याङजस्ता घटनाको पहिचान र तत्कालीन मौसम पूर्वानुमानमा सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

विभागले मौसम पूर्वानुमानकर्ता तथा निर्णयकर्तालाई सहयोग गर्ने एकीकृत डिजिटल ड्यासबोर्ड विकास गर्ने प्रस्ताव पनि गरेको छ । यस्तो प्रणालीमा मौसमसम्बन्धी तथ्याङ्क तथा पूर्वानुमान एकै ठाउँमा उपलब्ध गराउने, जोखिमको सम्भाव्यता विश्लेषण गर्ने, सतर्कता सङ्केत तयार गर्ने र मौसम बुलेटिन तथा चेतावनीको प्रारम्भिक मस्यौदा बनाउने सुविधा राख्ने लक्ष्य छ ।

तर, एआईबाट तयार हुने पूर्वानुमान वा चेतावनीलाई स्वतः आधिकारिक सूचना बनाउने प्रस्ताव गरिएको छैन । मस्यौदाले पूर्वानुमानकर्ताबाट परीक्षण तथा स्वीकृतिपछि वेबसाइट, मोबाइल एप, एपीआई र अन्य सञ्चारमाध्यमबाट सूचना प्रवाह गर्ने व्यवस्था प्रस्ताव गरेको छ । यसले प्रविधिको प्रयोगसँगै मानवीय निगरानी र वैज्ञानिक प्रमाणीकरणलाई पनि महत्त्व दिएको देखाउँछ ।

छवटा प्रदेशमा माथिल्लो वायुमण्डलको मापन केन्द्र

विभागले माथिल्लो वायुमण्डलको नियमित निगरानी तथा मौसम पूर्वानुमान सुधार गर्न विद्यमान केन्द्रलाई पूरक हुने गरी थप छवटा प्रदेशमा रेडियोसन्डे केन्द्र स्थापना तथा सञ्चालन गर्ने योजना राखेको छ ।

मस्यौदाअनुसार हाल माथिल्लो वायुमण्डलको मौसमी सूचना सङ्कलनका लागि एउटा रेडियोसन्डे केन्द्र स्थापना भएको छ र दैनिक एकपटक मापन हुँदै आएको छ । माथिल्लो वायुमण्डलको तापक्रम, आर्द्रता, वायुदाब र हावासम्बन्धी तथ्याङ्कले मौसम प्रणालीको विश्लेषण तथा पूर्वानुमानमा सहयोग पुर्‍याउँछ ।

त्यसैगरी, जापान र चीनका मौसम विज्ञान निकायको सहयोगमा स्थापना गरिएका हिमावारी तथा एफवाई भूउपग्रहका रिसिभर प्रणालीबाट प्राप्त तथ्याङ्क र तस्बिर पनि मौसम अनुगमन तथा पूर्वानुमानमा प्रयोग हुँदै आएको मस्यौदामा उल्लेख छ ।

विभागले यी स्रोतबाट प्राप्त तथ्याङ्कलाई आधुनिक गणनात्मक मोडेलमा समावेश गर्ने र आवश्यकताअनुसार रिमोट सेन्सिङ तथा अन्य अवलोकन प्रविधि विस्तार गर्ने योजना बनाएको छ ।

बाढी र अन्य विपद्को पूर्वसूचना समुदायसम्म पुर्‍याउने लक्ष्य

मौसमजन्य विपद्‌बाट हुने जनधनको क्षति कम गर्न विभागले बहुप्रकोप पूर्वसूचना प्रणालीलाई सुदृढ बनाउने प्रस्ताव गरेको छ । मौसमको निगरानी, तथ्याङ्क विश्लेषण, जोखिमयुक्त क्षेत्रको पहिचान, प्रभावमा आधारित पूर्वानुमान र चेतावनी नक्सालाई एकीकृत गरी जोखिममा रहेका समुदायसम्म समयमै सूचना पुर्‍याउने लक्ष्य राखिएको छ ।

विभागले अहिले वर्षभरि नियमित मौसम पूर्वानुमान तथा हवाई मौसम सेवा दिँदै आएको जनाएको छ । दैनिक तथा तीनदिने मौसम पूर्वानुमान, प्रमुख सहरको मौसम विवरण, पर्वतीय मौसम पूर्वानुमान, कृषि-मौसम सल्लाह र साप्ताहिक मौसम दृष्टिकोण जारी गर्ने गरेको मस्यौदामा उल्लेख छ । भारी वर्षा, हिमपात, हुस्सु, शीतलहर र तातो हावाजस्ता घटनामा विशेष मौसम बुलेटिन तथा चेतावनी पनि जारी गरिँदै आएको छ ।

मौसमसम्बन्धी सूचना विभागको वेबसाइट, रेडियो, टेलिभिजन, सामाजिक सञ्जाल, मोबाइल तथा सन्देश सेवा, सञ्चारमाध्यमसँगको नियमित जानकारी आदानप्रदान र टोल-फ्री सेवा ११५५ लगायतका माध्यमबाट प्रवाह भइरहेको मस्यौदामा उल्लेख छ ।

अब जोखिमयुक्त क्षेत्रका समुदायलाई लक्षित पूर्वसूचना प्रणाली विकास गर्ने, प्रभावमा आधारित मौसम पूर्वानुमान विस्तार गर्ने र विपद् व्यवस्थापनमा संलग्न निकायबीच समन्वय बढाउने प्रस्ताव छ । आधिकारिक मौसम चेतावनीको एकरूपता र प्रभावकारी सम्प्रेषणका लागि सम्बन्धित सरकारी निकाय तथा विपद् व्यवस्थापन संस्थासँग समन्वय गरी एकीकृत सूचना प्रणाली विकास गर्ने योजना पनि समेटिएको छ ।

हवाई मौसम सेवामा सुधार

नेपालको भौगोलिक बनोट र पर्वतीय उडानको संवेदनशीलतालाई ध्यानमा राख्दै विभागले हवाई मौसम सेवा विस्तार तथा आधुनिकीकरणलाई पनि प्राथमिकतामा राखेको छ ।

मस्यौदामा आन्तरिक उडानका लागि उडान मार्गको मौसम पूर्वानुमान, पर्वतीय मौसम सूचना र विमानस्थलमा मौसम मापन तथा सूचना प्रणाली विस्तार गर्ने प्रस्ताव छ । विद्यमान तथा नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय र आन्तरिक विमानस्थलमा आवश्यकताअनुसार आधुनिक मौसम अवलोकन तथा सूचना प्रणाली स्थापना र स्तरोन्नति गर्ने लक्ष्य राखिएको छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन संगठन (आईसीएओ) का मापदण्डअनुसार हवाई मौसम सेवाको गुणस्तर व्यवस्थापन सुधार गर्ने, पहिचान भएका कमजोरी सच्याउने कार्ययोजना लागू गर्ने, नियमित आन्तरिक लेखापरीक्षण गर्ने तथा आवश्यक प्राविधिक अभिलेख व्यवस्थित गर्ने प्रस्ताव पनि छ । यसका लागि नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणसँग समन्वय गर्ने मस्यौदामा उल्लेख छ ।

जलवायु परिवर्तन र पर्वतीय मौसम अनुसन्धान

विभागले नेपालको हिमाली तथा पर्वतीय मौसम प्रणाली, जलवायु परिवर्तनको प्रवृत्ति, चरम मौसमी घटना र हिमाली जलवायु जोखिमबारे वैज्ञानिक अध्ययन तथा अनुसन्धान गर्ने योजना अघि सारेको छ ।

मस्यौदामा विभागअन्तर्गत मौसम तथा जलवायु अध्ययन-अनुसन्धान केन्द्र स्थापना गर्ने प्रस्ताव छ । विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक निकायसँग सहकार्य गरेर अनुसन्धानका निष्कर्षलाई नियमित मौसम पूर्वानुमान, विपद् पूर्वसूचना र जलवायु सेवामा उपयोग गर्ने लक्ष्य राखिएको छ ।

त्यस्तै, राष्ट्रिय जलवायु सेवा रूपरेखा लागू गरी कृषि, स्वास्थ्य, ऊर्जा, पर्यटन, जलस्रोत तथा पूर्वाधार क्षेत्रका आवश्यकताअनुसार जलवायु सूचना, पूर्वानुमान, सल्लाह र भविष्यको जलवायु प्रक्षेपणसम्बन्धी सेवा विकास तथा विस्तार गर्ने योजना छ ।

केही सातादेखि केही महिनासम्मको सम्भावित मौसम तथा जलवायु अवस्थाको आकलन गर्ने उपऋतुगत र ऋतुगत पूर्वानुमान प्रणाली विकास गर्ने प्रस्ताव पनि मस्यौदामा छ । यसबाट मनसुन, हिउँद, वर्षा, तापक्रम र खडेरीसम्बन्धी सूचना कृषि, ऊर्जा, जलस्रोत, स्वास्थ्य तथा विपद् पूर्वतयारीमा उपयोग गर्ने लक्ष्य राखिएको छ ।

दक्ष जनशक्ति र बजेट मुख्य चुनौती

मस्यौदाले विभागको कार्यक्षेत्र विस्तार भए पनि आधुनिक मौसम प्रविधि, गणनात्मक मोडेलिङ, जलवायु विश्लेषण, हवाई मौसम, पर्वतीय मौसम अध्ययन, उपकरण मर्मतसम्भार र तथ्याङ्क व्यवस्थापनका लागि आवश्यक दक्ष जनशक्ति पर्याप्त नभएको स्वीकार गरेको छ ।

मौसम मापन केन्द्रको विस्तार, उपकरणको नियमित मर्मतसम्भार, प्रविधिको स्तरोन्नति, वैज्ञानिक अनुसन्धान र सेवा विस्तारका लागि नियमित तथा दीर्घकालीन वित्तीय स्रोतको व्यवस्था पनि चुनौतीका रूपमा उल्लेख गरिएको छ । त्यसैगरी, मौसमसम्बन्धी तथ्याङ्कको सङ्कलन, प्रशोधन, प्रमाणीकरण, भण्डारण र वितरणलाई एकीकृत डिजिटल प्रणालीमार्फत व्यवस्थित गर्न आवश्यक प्रयोगशाला, दक्ष जनशक्ति र स्रोतसाधन पर्याप्त नभएको मस्यौदाको निष्कर्ष छ ।

मौसम सेवाको मागअनुसार कृषि, पर्यटन, ऊर्जा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार र विपद् व्यवस्थापनका लागि विशिष्टीकृत सूचना उपलब्ध गराउनुपर्ने आवश्यकता पनि औँल्याइएको छ । संघ, प्रदेश र स्थानीय तहसम्म सेवा विस्तार गर्न संगठनात्मक संरचना, प्राविधिक क्षमता, वित्तीय स्रोत र अन्तरतह समन्वयको विकास गर्नुपर्ने मस्यौदामा उल्लेख छ ।

विभागले व्यावसायिक तथा विशिष्टीकृत मौसम र जलवायु सेवाका लागि सेवा शुल्क, लागत साझेदारी र लागत असुली प्रणाली विकास गर्ने प्रस्ताव पनि गरेको छ । तर, सार्वजनिक सुरक्षा तथा अत्यावश्यक पूर्वसूचना सेवाको सर्वसुलभ पहुँचलाई प्राथमिकता दिने उल्लेख छ ।

योजना कार्यान्वयन र नतिजाको प्रश्न

मौसम विज्ञान विभागको श्वेतपत्रको मस्यौदाले अवलोकन सञ्जाल विस्तारदेखि कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित पूर्वानुमान, हवाई मौसम सेवा, जलवायु अनुसन्धान र बहुप्रकोप पूर्वसूचना प्रणालीसम्मका योजनालाई समेटेको छ । यसले मौसमसम्बन्धी सूचना उत्पादन गर्ने मात्र होइन, विभिन्न क्षेत्रका प्रयोगकर्तालाई आवश्यकताअनुसार सेवा उपलब्ध गराउने दिशामा विभागको कार्यक्षेत्र विस्तार गर्न खोजेको देखिन्छ ।

तर, यी योजना कार्यान्वयनका लागि आवश्यक बजेट, दक्ष जनशक्ति, उपकरणको दिगो सञ्चालन र नियमित मर्मतसम्भारको व्यवस्था कति प्रभावकारी रूपमा हुन्छ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ । विद्यमान तीन मौसम राडारको सञ्चालन तथा मर्मतसम्भारमै समस्या रहेको विभागको स्वीकारोक्तिले नयाँ प्रविधि थप्नुका साथै पुरानो पूर्वाधारको दिगोपन सुनिश्चित गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाउँछ ।

मस्यौदामा नीति तथा कार्यगत मार्गचित्र कार्यान्वयन गर्न कार्ययोजना, प्राथमिकता, जिम्मेवार निकाय, स्रोतसाधन र समयसीमा निर्धारण गर्ने तथा नियमित अनुगमन, मूल्याङ्कन र प्रगति समीक्षा प्रणाली विकास गर्ने उल्लेख छ । त्यसैले प्रस्तावित योजनाको सफलता नयाँ उपकरण वा प्रविधिको घोषणामा मात्र नभई तिनको नियमित सञ्चालन, पूर्वानुमानको गुणस्तर, चेतावनी समयमै समुदायसम्म पुग्ने अवस्था र विपद् जोखिम न्यूनीकरणमा देखिने वास्तविक परिणामबाट मापन गर्नुपर्ने हुन्छ ।