काठमाडौं : भारतीय विद्युत्‌ विनिमय बजारमा विद्युत्‌को औसत मूल्य एक वर्षमा दोब्बरनजिक पुगेको देखिएको छ । 

भारतको डे-अहेड बजारमा सन् २०२५ सेप्टेम्बरमा प्रतियुनिट भारु ३.५६ रहेको औसत मूल्य सन् २०२६ सेप्टेम्बरमा भारु ७.३० पुगेको छ । यही अवधिमा भारततर्फ नेपालको विद्युत्‌ निर्यात पनि उल्लेख्य परिमाणमा भएको छ । नेपाल विद्युत्‌ प्राधिकरणले चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को असोजमा भारततर्फ ५ अर्ब ९२ करोड ५० लाख रुपैयाँ बराबरको विद्युत्‌ निर्यात कारोबार गरेको छ ।

प्राधिकरणको भार प्रेषण केन्द्रको तथ्याङ्कअनुसार असोजमा भारततर्फ ६३ करोड ३९ लाख ८६ हजार ८ युनिट विद्युत्‌ निर्यात भएको थियो । उक्त विद्युत्‌ बिक्रीबाट भएको कारोबार रकम गत वर्षको असोजको तुलनामा ९६ करोड २० लाख रुपैयाँ र चालु आर्थिक वर्षको भदौको तुलनामा ८३ करोड २५ लाख रुपैयाँ बढी हो ।

यद्यपि, भारतीय बजारमा देखिएको मूल्यवृद्धि र नेपालले गरेको निर्यात कारोबारलाई एउटै अवधिको प्रत्यक्ष सम्बन्धका रूपमा बुझ्न मिल्दैन । भारतीय बजारको मूल्य तथ्याङ्क सन् २०२६ सेप्टेम्बरको हो भने नेपालको निर्यात तथ्याङ्क नेपाली महिना असोजको हो । यी अवधिहरू पूर्ण रूपमा समान छैनन् । साथै, भारतीय बजारको औसत मूल्य र नेपालले निर्यातमा प्राप्त गरेको वास्तविक बिक्री दर पनि फरक हुन सक्छन् ।

तालिका १ : भारतीय विद्युत् बजारको मूल्य र कारोबार

स्रोत: नेपाल विद्युत् प्राधिकरण। भारतीय विद्युत् बजारको तुलनात्मक विवरण। परिवर्तनका प्रतिशत उपलब्ध अंकका आधारमा गणना गरिएका हुन्।

भारतीय डे-अहेड बजारको मूल्य १०५ प्रतिशत बढ्यो

भारतीय बजारसम्बन्धी उपलब्ध तुलनात्मक विवरणअनुसार डे-अहेड बजारको औसत मूल्य सन् २०२५ सेप्टेम्बरमा प्रतियुनिट भारु ३.५६ थियो । सन् २०२६ सेप्टेम्बरमा यो बढेर भारु ७.३० पुगेको छ । यसअनुसार मूल्य प्रतियुनिट भारु ३.७४ ले अर्थात् करिब १०५ प्रतिशत बढेको देखिन्छ ।

त्यसैगरी, रियल-टाइम बजारको औसत मूल्य पनि प्रतियुनिट भारु ३.३२ बाट बढेर भारु ६.९० पुगेको छ । यो करिब १०८ प्रतिशत वृद्धि हो । तर हरित डे-अहेड बजारको मूल्य भने प्रतियुनिट भारु ४.१२ बाट बढेर भारु ४.३५ पुगेको छ, जुन करिब ५.६ प्रतिशत वृद्धि हो ।

भारतीय बजारको समग्र विद्युत्‌ कारोबार पनि बढेको विवरणमा देखिन्छ । सन् २०२५ सेप्टेम्बरमा ११.०७ अर्ब युनिट विद्युत्‌ कारोबार भएकोमा सन् २०२६ सेप्टेम्बरमा १२.२२ अर्ब युनिट पुगेको छ । यो करिब १०.४ प्रतिशत वृद्धि हो । त्यस्तै, उच्चतम मागको लक्ष्य २४३ गिगावाटबाट बढेर २६९ गिगावाट पुगेको देखिन्छ ।

यी तथ्याङ्कले भारतीय विद्युत्‌ बजारमा औसत मूल्य र कारोबार परिमाण दुवै बढेको देखाउँछन् । तर यसबाट नेपालले निर्यात गरेको विद्युत्‌को औसत मूल्य पनि सोही अनुपातमा बढेको निष्कर्ष निकाल्न भने नेपालको बिक्री दर र कारोबारको समयगत विवरण आवश्यक हुन्छ ।

नेपालको विद्युत्‌ निर्यातमा द्विपक्षीय सम्झौताको हिस्सा ठूलो

नेपाल विद्युत्‌ प्राधिकरणको भार प्रेषण केन्द्रको तालिकाअनुसार असोजमा भारततर्फ निर्यात भएको कुल ६३ करोड ३९ लाख ८६ हजार ८ युनिटमध्ये ४२ करोड १० लाख २२ हजार १६० युनिट द्विपक्षीय विद्युत्‌ बिक्री सम्झौताअनुसार निर्यात गरिएको थियो । बाँकी २१ करोड २९ लाख ६३ हजार ८४८ युनिट भारतीय ऊर्जा विनिमय बजारमार्फत बिक्री गरिएको थियो ।

यसअनुसार कुल निर्यात परिमाणको करिब ६६.४ प्रतिशत द्विपक्षीय सम्झौताबाट र ३३.६ प्रतिशत विनिमय बजारमार्फत बिक्री भएको देखिन्छ ।

तालिका २ : असोज २०८३ मा भारततर्फ नेपालको विद्युत् निर्यात

स्रोत: नेपाल विद्युत् प्राधिकरण, भार प्रेषण केन्द्रको तथ्याङ्क।

द्विपक्षीय सम्झौताअनुसार भारतको हरियाणा तथा बिहार राज्यमा विद्युत्‌ बिक्री गरिएको थियो । बाँकी विद्युत्‌ भारतीय ऊर्जा विनिमय बजारको डे-अहेड तथा रियल-टाइम बजारमा बिक्री गरिएको प्राधिकरणको विवरणमा उल्लेख छ ।

चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिना साउन, भदौ र असोजमा भारततर्फ विद्युत्‌ निर्यातबाट कुल १६ अर्ब १५ करोड १३ लाख रुपैयाँ बराबरको कारोबार भएको छ । असोजमा भएको ५ अर्ब ९२ करोड ५० लाख रुपैयाँको कारोबारले वर्षायाममा उत्पादन हुने अतिरिक्त विद्युत्‌को बजार व्यवस्थापनमा भारतको बजारको महत्त्व देखाउँछ ।