काठमाडौं : गोरखाको बूढीगण्डकी नदीमा आएको आकस्मिक बाढीले ठूलो भौतिक क्षति पुर्‍याएको छ। नदीको माथिल्लो क्षेत्रमा सुक्खा पहिरो खसेर बहाव थुनिएको र थुनिएको भाग खुलेपछि लेदोसहितको भीषण बाढी आएको प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ। बाढीले गोरखालाई धादिङसँग जोड्ने पक्की पुलको एक भागसहित दुईवटा झोलुंगे पुल बगाएको छ भने निर्माणाधीन बूढीगण्डकी जलविद्युत् आयोजनाको विद्युत्‌गृह र आसपासका घरमा समेत क्षति पुर्‍याएको प्रारम्भिक विवरण प्राप्त भएको छ।

नेपाली सेनाले राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणलाई दिएको जानकारीअनुसार आइतबार बिहान गोरखाको चुमनुब्री गाउँपालिका–३ स्थित बूढीगण्डकी नदीको बहाव पहिरोका कारण अवरुद्ध भएको थियो। पहिरोले थुनिएको नदीको बहाव पछि खुलेपछि लेदोसहितको आकस्मिक बाढी आएको प्रारम्भिक आकलन गरिएको हो। यद्यपि, बाढीको वास्तविक कारण र उद्गमस्थल भने अझै यकिन भइसकेको छैन।

नेपाली सेनाको श्री नम्बर ३ बाहिनी अड्डामा आइतबार बिहान ५ बजेर ५५ मिनेटमा बूढीगण्डकी नदी थुनिएको प्रारम्भिक जानकारी प्राप्त भएको थियो। त्यसपछि गोरखामा तैनाथ रुद्रध्वज गणअन्तर्गत सुरक्षा पोस्ट बाङ्गसिङबाट बिहान ६ बजेर १५ मिनेटतिर घटनास्थलको अवस्था बुझ्न रेकी टोली खटाइएको थियो। उक्त टोलीले चुमनुब्री गाउँपालिका–३ को फिलिम भन्ने स्थानमा सुक्खा पहिरो गएको पुष्टि गरेको थियो।

सेनाको प्रारम्भिक प्रतिवेदनका आधारमा माथिल्लो क्षेत्रमा पहिरो खसेर नदीको बहाव रोकिएको र पछि अवरुद्ध भाग खुलेपछि एक्कासि ठूलो परिमाणमा पानी, लेदो माटो तथा गेग्रान बगेको अनुमान गरिएको छ। तर पहिरोले नै नदी थुनेको हो वा अन्य कुनै कारणले बाढी उत्पन्न भएको हो भन्ने विषयमा विस्तृत अध्ययन भइरहेको छ।

बूढीगण्डकी नदीको माथिल्लो क्षेत्रबाट प्राप्त हवाई तस्बिरमा गहिरो र साँघुरो खोँचमा गेग्रान बगेको देखिएको छ। खोँचको छेउबाट पहिरो खसेको जस्तो देखिने भएकाले पनि नदीको बहाव अवरुद्ध भएर बाढी आएको हुन सक्ने प्रारम्भिक अनुमानलाई बल पुगेको छ। यद्यपि, तस्बिर र प्रारम्भिक विवरणकै आधारमा बाढीको कारण अन्तिम रूपमा पुष्टि गर्न सकिने अवस्था छैन।

राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका कार्यकारी प्रमुख डा. धर्मराज उप्रेतीले बूढीगण्डकीमा आएको बाढीको प्रकृति गत भदौ १० गते रसुवा–भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढीसँग मिल्दोजुल्दो देखिएको बताएका छन्। उनका अनुसार दुवै घटनामा ठूलो परिमाणमा लेदो माटो र गेग्रानसहितको बाढी आएको देखिए पनि बूढीगण्डकीमा बाढी उत्पन्न हुनुको वास्तविक कारण भने अझै स्पष्ट भएको छैन।

बूढीगण्डकी नदीमा आएको बाढीको कारण पत्ता लगाउन प्राधिकरणको टोली ड्रोनसहित माथिल्लो क्षेत्रमा परिचालन गरिएको उनले जानकारी दिए। टोलीले घटनास्थलको भौगोलिक अवस्था, नदीको बहाव र सम्भावित पहिरोस्थलको अध्ययन गरिरहेको छ।

बाढीसम्बन्धी भिडियो फुटेजमा नदीमा कालो रङको लेदो माटो तथा गेग्रानसहितको तीव्र बहाव आएको देखिन्छ। माथिल्लो क्षेत्रमा ठूलो परिमाणमा गेग्रान थुप्रिएको वा नदीको बहाव अवरुद्ध भएको अवस्थामा एक्कासि खुलेर तलतिर बगेको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। तर बाढीको स्रोत, पहिरोको आकार र नदीमा एकैपटक बगेको पानी तथा गेग्रानको परिमाणबारे विस्तृत विवरण आउन बाँकी छ।

गत भदौ १० गते रसुवाको भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढी तिब्बततर्फ हिमनदीको ठूलो भाग खसेपछि उत्पन्न भएको थियो। उक्त बाढीले ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्‍याएको थियो। बूढीगण्डकीमा आएको बाढीको प्रकृति पनि त्यस घटनासँग मिल्दोजुल्दो देखिए पनि दुवै घटनाको उद्गम र कारण एउटै रहेको निष्कर्षमा पुग्न नसकिने प्राधिकरणले जनाएको छ।

यसपटक बूढीगण्डकीमा आएको बाढीबाट हालसम्म मानवीय क्षतिको विवरण प्राप्त नभए पनि भौतिक संरचनामा भने उल्लेख्य क्षति पुगेको छ। नदीको बहावले पुल, घर, टहरा तथा जलविद्युत् आयोजनाका संरचनामा क्षति पुर्‍याएको प्रारम्भिक विवरण प्राप्त भएको छ।

बाढीले चुमनुब्री गाउँपालिका–३ को न्याकचेतबाट सिर्दिबास जोड्ने पुरानो झोलुंगे पुल बगाएको छ। त्यसैगरी धार्चे गाउँपालिका–५ को माछिखोलाबाट केरौजा जोड्ने झोलुंगे पुलसमेत बाढीले बगाएको छ। यी पुल बगेपछि सम्बन्धित क्षेत्रका बासिन्दाको आवतजावतमा समस्या उत्पन्न हुने देखिएको छ। पहाडी तथा दुर्गम भूभागमा नदी वारपार गर्न प्रयोग हुँदै आएका यस्ता पुल क्षतिग्रस्त हुँदा स्थानीय बासिन्दाको दैनिक आवागमन, खाद्यान्न ढुवानी र अत्यावश्यक सेवामा समेत असर पर्न सक्छ।

बाढीले गोरखा–आरुघाट हुँदै धादिङ जोड्ने पक्की पुलको गोरखातर्फको एक भागसमेत बगाएको छ। उक्त पुलको एक भाग क्षतिग्रस्त भएपछि गोरखा र धादिङबीचको सडक सम्पर्क प्रभावित हुने अवस्था बनेको छ। पक्की पुलसँगै दुईवटा झोलुंगे पुल बगेपछि बाढीले नदी आसपासका पूर्वाधारमा व्यापक क्षति पुर्‍याएको देखिएको छ।

बाढीबाट गोरखाको धार्चे गाउँपालिका–३ सल्लेरीस्थित निर्माणाधीन बूढीगण्डकी जलविद्युत् आयोजनाको पावर हाउसमा समेत क्षति पुगेको प्रारम्भिक विवरण छ। आयोजनाको विद्युत्गृहसँगै आसपासका ८ देखि १० वटा घर बगाएको विवरण प्राप्त भएको छ। यद्यपि, आयोजनामा भएको क्षतिको विस्तृत अवस्था, संरचनामा पुगेको क्षतिको स्तर र निर्माण कार्यमा पर्ने प्रभावबारे विस्तृत विवरण आउन बाँकी छ।

बाढीबाट एउटा कच्ची घर पूर्ण रूपमा बगेको, आठवटा घर र आठवटा टहराभित्र बाढी पसेको तथा थप २२ वटा घर जोखिममा रहेको विवरणसमेत प्राप्त भएको छ। नदी आसपासका बस्तीमा बाढीको प्रभाव परेको र कतिपय घर जोखिममा रहेकाले थप क्षति हुन नदिन स्थानीय बासिन्दालाई सुरक्षित स्थानमा राख्ने तथा सम्भावित जोखिमको आकलन गर्ने काम महत्त्वपूर्ण बनेको छ।

बाढी प्रभावित क्षेत्रमा उद्धार कार्यसमेत सञ्चालन गरिएको छ। नेपाली सेनाको हेलिकप्टरमार्फत चुमनुब्री गाउँपालिका–३ को जगतबाट छ जनालाई सकुशल उद्धार गरिएको छ। बाढीपछि नदी आसपासका बस्तीमा आवतजावत कठिन भएको र केही स्थानमा भौतिक संरचना बगाएको अवस्थामा हवाई उद्धारबाट प्रभावित व्यक्तिलाई सुरक्षित स्थानमा सारिएको हो।

बूढीगण्डकीको माथिल्लो क्षेत्रमा पहिरोका कारण नदी थुनिएको प्रारम्भिक सूचना प्राप्त भएलगत्तै नेपाली सेना र विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी निकायले घटनास्थलको अवस्था बुझ्ने तथा बाढीको कारण पत्ता लगाउने प्रयास अघि बढाएका छन्। प्राधिकरणको टोली ड्रोनसहित माथिल्लो क्षेत्रमा परिचालित भएकाले थप अध्ययनपछि बाढीको उद्गमस्थल, वास्तविक कारण र सम्भावित जोखिमबारे स्पष्ट विवरण आउने अपेक्षा गरिएको छ।

नदीको बहाव एक्कासि अवरुद्ध भएर पछि खुलेको हो भने माथिल्लो क्षेत्रमा थप पहिरो खस्ने वा नदीमा गेग्रान थुप्रिने सम्भावनाबारे पनि निगरानी आवश्यक हुन्छ। तर हालसम्म प्राप्त विवरणले बाढीको कारणबारे प्रारम्भिक अनुमान मात्र प्रस्तुत गरेकाले थप प्राविधिक अध्ययन र स्थलगत निरीक्षणपछि मात्र घटनाको वास्तविक प्रकृति स्पष्ट हुनेछ।

बूढीगण्डकीमा आएको आकस्मिक बाढीले एकैपटक पुल, घर, टहरा र जलविद्युत् आयोजनाको संरचनामा क्षति पुर्‍याएपछि प्रभावित क्षेत्रको अवस्था, जोखिममा रहेका बस्तीको सुरक्षा र क्षतिग्रस्त पूर्वाधारको पुनःस्थापनाको विषय महत्त्वपूर्ण बनेको छ। हालसम्म मानवीय क्षतिको खबर नआए पनि नदीको माथिल्लो क्षेत्रबाट उत्पन्न भएको बाढीको वास्तविक कारण पत्ता लगाउनु र प्रभावित क्षेत्रको जोखिम आकलन गर्नु चुनौतीपूर्ण देखिएको छ।