काठमाडौं : नेपालमा प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी (एफडिआई) मार्फत निर्माण भइरहेको सबैभन्दा ठूलो जलविद्युत् आयोजना माथिल्लो त्रिशूली-१ ले निर्माण प्रगतिमा अर्को महत्वपूर्ण उपलब्धि हासिल गरेको छ । रसुवामा निर्माणाधीन २१६ मेगावाट क्षमताको उक्त आयोजनाको बाँधमा “वेयर गेट” (Weir Gate) जडान तथा परीक्षण सञ्चालन सफलतापूर्वक सम्पन्न भएसँगै आयोजना निर्माणले नयाँ गति लिएको हो ।

कोरियन कम्पनीहरूको अगुवाइमा निर्माण भइरहेको यो आयोजना नेपालमा विदेशी लगानीमैत्री वातावरणको उदाहरणका रूपमा हेरिएको छ । आयोजनामा कोरिया साउथ-ईस्ट पावर कम्पनी (KOEN), कोरिया ओभरसिज इन्फ्रास्ट्रक्चर एण्ड अर्बन डेभलपमेन्ट कर्पोरेसन (KIND), अन्तर्राष्ट्रिय वित्त निगम (IFC) लगायत संस्थाको लगानी रहेको छ ।

आयोजनाको वेयर गेट जडान सम्पन्न भएपछि नदीको पानी नियन्त्रण, बाँधमा आवश्यक जलस्तर कायम राख्ने तथा अतिरिक्त पानी सुरक्षित रूपमा निकास गर्ने संरचनागत क्षमता बलियो भएको आयोजनाले जनाएको छ । यो संरचना जलविद्युत् आयोजनाको मुख्य हाइड्रो-मेकानिकल प्रणालीअन्तर्गतको अत्यन्त महत्वपूर्ण भाग मानिन्छ ।

उच्चस्तरीय सहभागितासहित सम्पन्न कार्यक्रम

वेयर गेट जडान तथा परीक्षण सम्पन्न भएको अवसरमा आयोजित कार्यक्रममा संघीय सांसद मोहन आचार्य, ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालयका सहसचिव सागरराज गौतम, नेपालका लागि कोरियाली राजदूत पार्क तायोङ, KOEN का कार्यकारी उपसभापति योंग की ली तथा विद्युत् विकास विभागका अधिकारीहरूको उपस्थिति रहेको थियो ।

कार्यक्रममा बोल्दै सांसद मोहन आचार्यले आयोजना समयमै सम्पन्न गर्न सरकार तथा स्थानीय तहको तर्फबाट पूर्ण सहयोग रहने बताएका छन् । उनले आयोजनाले स्थानीय समुदायमा सञ्चालन गरेका सामाजिक उत्तरदायित्वका कार्यक्रमको प्रशंसा गर्दै शिक्षा, स्वास्थ्य, सडक, खानेपानी तथा जीविकोपार्जन क्षेत्रमा देखिएको सकारात्मक प्रभाव उल्लेख गरे ।

ऊर्जा मन्त्रालयका सहसचिव सागरराज गौतमले वेयर गेट जडानलाई आयोजनाको “महत्वपूर्ण प्राविधिक उपलब्धि” को संज्ञा दिएका छन् । उनले आयोजना निर्धारित समयमै सम्पन्न गर्न मन्त्रालयले आवश्यक सहजीकरण गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे ।

त्यस्तै, KOEN का कार्यकारी उपसभापति योंग की लीले आयोजना अनुमानित लागत र समयभित्रै सम्पन्न गर्ने लक्ष्यमा कम्पनी दृढ रहेको बताएका छन् । नेपालमा जलविद्युत्को विशाल सम्भावना रहेको उल्लेख गर्दै उनले आगामी दिनमा पनि कोरियन लगानी बढाउन आफूहरू सकारात्मक रहेको सन्देश दिएका छन् ।

नेपालका लागि कोरियाली राजदूत पार्क तायोङले माथिल्लो त्रिशूली-१ आयोजना नेपाल-कोरिया ऊर्जा सहकार्यको नयाँ अध्याय भएको बताएका छन् । उनले आयोजना सम्पन्न भएपछि नेपालमा ऊर्जा सुरक्षा, आर्थिक विकास तथा विद्युत् उत्पादन वृद्धिमा ठूलो योगदान पुग्ने विश्वास व्यक्त गरे ।

८२ प्रतिशत भौतिक प्रगति

नेपाल वाटर एण्ड इनर्जी डेभलपमेन्ट कम्पनीमार्फत निर्माण भइरहेको आयोजनाको मुख्य निर्माण कार्य २०७८ साल पुसदेखि सुरु भएको थियो । आयोजनाको समग्र भौतिक प्रगति हाल ८२ प्रतिशत पुगेको छ ।

हाल मुख्य सुरुङ निर्माण सम्पन्न भएर कंक्रिट लाइनिङको काम भइरहेको छ । जटिल मानिएको २१२ मिटर लामो ठाडो सुरुङ निर्माण पनि सम्पन्न भइसकेको आयोजनाले जनाएको छ । विद्युत्गृहको सिभिल संरचना निर्माण सकिएको र टर्बाइन, जेनेरेटरलगायत इलेक्ट्रो-मेकानिकल उपकरण जडान कार्य जारी रहेको जानकारी दिइएको छ ।

निर्माण कम्पनी Doosan Enerbility ले ईपीसी (Engineering, Procurement and Construction) मोडलमा आयोजना निर्माण गरिरहेको छ । उपकरण जडान कार्य सन् २०२६ डिसेम्बरसम्म सम्पन्न गर्ने लक्ष्य राखिएको छ भने आयोजना सन् २०२७ को मध्यसम्म सञ्चालनमा ल्याउने तयारी गरिएको छ ।

यद्यपि सन् २०२४ र २०२५ मा त्रिशूली नदीमा आएको बाढीका कारण निर्माण कार्य प्रभावित भएको थियो । त्यसपछि पनि आयोजनाले तीव्र गतिमा निर्माण कार्य अघि बढाइरहेको जनाएको छ ।

नेपालको ऊर्जा सुरक्षामा रणनीतिक महत्व

माथिल्लो त्रिशूली-१ आयोजना नेपालको विद्युत् प्रणालीका लागि रणनीतिक रूपमा अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिएको छ । काठमाडौं लोड सेन्टर नजिकै रहेको यो आयोजनाले हिउँदयाममा समेत १०४ मेगावाट स्थिर ऊर्जा उत्पादन गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

आयोजनाबाट वार्षिक १ अर्ब ५३ करोड ३१ लाख युनिट विद्युत् उत्पादन हुने अनुमान गरिएको छ । त्यसमध्ये ३८.७५ प्रतिशत विद्युत् हिउँदयाममा तथा ६१.२५ प्रतिशत वर्षायाममा उत्पादन हुनेछ ।

उत्पादित विद्युत् नेपाल विद्युत् प्राधिकरणको त्रिशूली-३बी हब सबस्टेसनमार्फत राष्ट्रिय प्रसारण प्रणालीमा जोडिनेछ । आयोजनाले नेपाल विद्युत् प्राधिकरणसँग विद्युत् खरिद-बिक्री सम्झौता (PPA) समेत सम्पन्न गरिसकेको छ ।

ऊर्जा विज्ञहरूका अनुसार माथिल्लो त्रिशूली-१ जस्ता जलविद्युत् आयोजना नेपाललाई केवल ऊर्जा आत्मनिर्भर बनाउने मात्र होइन, दक्षिण एशियाली ऊर्जा व्यापारमा समेत महत्वपूर्ण खेलाडी बनाउन सक्ने क्षमता राख्छन् ।

वैदेशिक लगानीका लागि सकारात्मक सन्देश

नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा ठूला पूर्वाधार परियोजनामा वैदेशिक लगानी आकर्षित गर्ने प्रयास भइरहेका छन् । तर नीतिगत अस्थिरता, प्रसारण लाइन अभाव, प्रशासनिक ढिलाइ तथा जग्गा अधिग्रहणजस्ता समस्याले धेरै लगानीकर्ता सतर्क देखिने गरेका छन् ।

यस्तो अवस्थामा माथिल्लो त्रिशूली-१ आयोजनाको निर्माण प्रगति नेपालका लागि सकारात्मक संकेतका रूपमा हेरिएको छ । विशेषगरी कोरियन लगानीकर्ताले कठिन भौगोलिक अवस्था, प्राकृतिक विपत्ति तथा प्राविधिक चुनौतीका बीच पनि परियोजनालाई निरन्तर अघि बढाइरहनु नेपालप्रतिको विश्वासको उदाहरण मानिएको छ ।

आयोजनाले शिक्षा, स्वास्थ्य, सडक, खानेपानी, संस्कृति संरक्षण, राहत वितरण तथा आयआर्जनका क्षेत्रमा स्थानीय समुदायसँग सहकार्य गर्दै आएको जनाएको छ । सामाजिक कार्यक्रमका लागि हालसम्म २३ करोड ६० लाख रुपैयाँभन्दा बढी खर्च गरिएको आयोजनाले जनाएको छ ।

स्थानीय बासिन्दालाई सीपमूलक तालिम तथा रोजगारी उपलब्ध गराउने कार्यक्रमले पनि आयोजनाप्रति स्थानीय समुदायको अपनत्व बढाएको बताइएको छ ।

ऊर्जा क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार माथिल्लो त्रिशूली-१ सफलतापूर्वक सम्पन्न भए नेपालमा वैदेशिक लगानी भित्र्याउने वातावरण अझ बलियो बन्न सक्छ । यसले नेपाल-कोरिया आर्थिक तथा ऊर्जा सहकार्यलाई समेत नयाँ उचाइमा पुर्‍याउने विश्वास गरिएको छ ।