काठमाडौं : रामेछापका उकाली-ओरालीबीच बग्ने नुप्चे र लिखु खोलाको आवाजसँगै अहिले एउटा अर्को कथा पनि आकार लिइरहेको छ—निर्माणको, लगानीको र अपेक्षाको। करिब चार वर्षअघि सुरु भएको ५७.५ मेगावाटको नुप्चे लिखु जलविद्युत आयोजना अहिले यस्तो मोडमा आइपुगेको छ जहाँ काम लगभग सकिएको जस्तो देखिन्छ, तर वास्तविक परीक्षा भने अझै बाँकी छ। प्रगति विवरण अनुसार आयोजनाको करिब ९५ प्रतिशत काम सम्पन्न भइसकेको छ र अधिकांश संरचनाहरू अन्तिम चरणमा पुगेका छन् ।

पहाडभित्र खनिएको लामो सुरुङ, नदी किनारमा बनेका हेडवर्क्स र तल झर्दै गरेको पेनस्टक पाइप हेर्दा यो परियोजना अब धेरै टाढा छैन भन्ने अनुभूति हुन्छ। सुरुङ खन्ने जस्तो जोखिमपूर्ण र कठिन काम सकिसकेको छ, संरचनाहरू उभिइसकेका छन्, र पानीलाई ऊर्जा बनाउने आधार तयार भइसकेको छ। तर जलविद्युत आयोजनामा सबैभन्दा संवेदनशील समय यही हो—जब छुट्टाछुट्टै बनेका संरचना र प्रविधिहरू एकै ठाउँमा जोडिन थाल्छन्। यही चरणमा सानो गल्ती वा ढिलाइले ठूलो असर पार्ने गर्छ।

पावरहाउसतर्फ हेर्दा काम झन् स्पष्ट देखिन्छ। दुई वटा युनिटका जेनरेटर जडान भइसकेका छन् र तेस्रोमा काम चलिरहेको छ। मेसिनहरू ठाउँमा बस्दैछन्, पाइपहरू जडान भइरहेका छन्, र भित्रको संरचना विस्तारै जीवन पाउन थालेको छ। त्यही बेला बाहिरका डाँडाहरूमा प्रसारण लाइनको काम पनि तीव्र रूपमा अघि बढिरहेको छ। अधिकांश टावर उभिइसकेका छन्, सामग्री साइटमै पुगिसकेको छ, तर अझै केही भागमा तार तान्ने काम बाँकी छ। यही एउटा कामले कहिलेकाहीँ पूरा आयोजना रोकिदिने उदाहरणहरू नेपालमा धेरै छन् ।

यो आयोजना केवल प्राविधिक काम मात्र होइन, आर्थिक हिसाबले पनि ठूलो दाउ हो। करिब १२ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी लगानी भइसकेको छ, जसको ठूलो हिस्सा बैंकहरूको ऋण हो। अब सबैको चासो एउटै बिन्दुमा केन्द्रित छ—कहिले विद्युत उत्पादन सुरु हुन्छ। किनकि निर्माण सकिन ढिला भयो भने लागत बढ्छ, ब्याज बढ्छ, र परियोजनाको समग्र आर्थिक सन्तुलन नै प्रभावित हुन्छ। अहिले खर्च पनि ९३ प्रतिशतभन्दा बढी भइसकेको देखिन्छ, जसले परियोजना लगभग अन्तिम अवस्थामा पुगेको संकेत गर्छ ।

तर चुनौतीहरू भने अझै बाँकी छन्। कहिले उपकरण ढुवानीमा ढिलाइ हुन्छ, कहिले दुर्गम भूगोलका कारण काम रोकिन्छ, कहिले स्थानीय समस्या आउँछ। यी सबै सामान्य जस्तो देखिए पनि अन्तिम चरणमा यिनै कुराहरूले गति रोक्न सक्छन्। नेपालका धेरै जलविद्युत आयोजनाहरू अन्तिम ५-१० प्रतिशतमै अड्किएको इतिहास भएकाले यहाँ पनि त्यही दोहोरिने हो कि भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो।

आयोजनाले सन् २०२६ जुलाईभित्र उत्पादन सुरु गर्ने लक्ष्य लिएको छ। समय धेरै बाँकी छैन, तर सबै काम समन्वयमा अघि बढ्यो भने यो लक्ष्य असम्भव पनि होइन । अहिलेको अवस्था हेर्दा यो आयोजना निर्माण चरणबाट उत्पादन चरणतर्फ प्रवेश गर्ने तयारीमा देखिन्छ, तर त्यो अन्तिम कदम सहज हुनेछ कि चुनौतीपूर्ण, त्यो भने अबको केही महिनाले नै देखाउनेछ।

नुप्चे लिखु आयोजना केवल एउटा जलविद्युत परियोजना मात्र होइन, यो नेपालको निजी क्षेत्रले कति ठूलो जिम्मेवारी लिन सक्छ भन्ने उदाहरण पनि हो। यदि यो आयोजना समयमै सम्पन्न भयो भने यसले लगानीकर्ताको विश्वास बढाउनेछ, बैंकहरूको हिम्मत बलियो बनाउनेछ र ऊर्जा क्षेत्रमा नयाँ गति ल्याउनेछ। तर यदि ढिलाइ भयो भने त्यसको प्रभाव केवल एउटै आयोजनामा सीमित रहने छैन।

अहिले नुप्चे लिखु एक किसिमले प्रतीक्षामा छ— पानी बगिरहेको छ, संरचना तयार हुँदैछन्, मेसिनहरू जडान भइरहेका छन्। अब बाँकी छ, ती सबैलाई एकसाथ चलाउने अन्तिम क्षण। त्यो क्षण सफल भयो भने यो आयोजना केवल ५७ मेगावाटको विद्युत उत्पादन गर्ने स्रोत मात्र बन्ने छैन, नेपालको ऊर्जा यात्रामा एउटा महत्वपूर्ण अध्याय बन्नेछ।