काठमाडौं : तार, केबल तथा कन्डक्टर उत्पादन गर्दै आएको लिट्मस इन्डस्ट्रिज लिमिटेडले नेपाली बजारमा एचटीएलएस (High Temperature Low Sag) र अल-५९ (Al-59) कन्डक्टर सार्वजनिक गरेको छ।

नेपालको ऊर्जा क्षेत्रका सरोकारवालालाई एकै ठाउँमा ल्याउँदै कम्पनीले काठमाडौंमा आयोजना गरेको पहिलो ‘लिट्मस पावर पार्टनर्स मिट २०२६’ मा यी दुई कन्डक्टर सार्वजनिक गरिएको हो। कार्यक्रममा जलविद्युत्, सौर्य ऊर्जा, इन्जिनियरिङ, खरिद तथा निर्माण (EPC) र परामर्श क्षेत्रका प्रतिनिधिहरू सहभागी थिए।

‘साथ, सम्बन्ध र विश्वास’ भन्ने मूल नाराका साथ आयोजित कार्यक्रममा नेपालको ऊर्जा क्षेत्रको पछिल्लो विकासक्रम, चुनौती तथा सम्भावनाबारे छलफल गरिएको कम्पनीले जनाएको छ। उत्पादनको गुणस्तर र विश्वसनीयता, प्रविधिको विकास, सहकार्य तथा दिगो ऊर्जा पूर्वाधार निर्माणलाई कार्यक्रममा प्राथमिकताका साथ उठाइएको थियो।

कम्पनीका अनुसार नयाँ कन्डक्टर प्रविधि सार्वजनिक गर्नुको उद्देश्य नेपालको बढ्दो प्रसारण तथा वितरण पूर्वाधारको आवश्यकता सम्बोधन गर्न सहयोग पुर्‍याउनु हो।

एचटीएलएस कन्डक्टर भनेको के हो?

एचटीएलएस अर्थात् High Temperature Low Sag यस्तो प्रकारको उच्च कार्यक्षमता भएको प्रसारण कन्डक्टर हो, जसलाई तुलनात्मक रूपमा उच्च तापक्रममा सञ्चालन गर्दा पनि परम्परागत कन्डक्टरको तुलनामा तारको झुकाइ (Sag) कम राख्ने उद्देश्यले डिजाइन गरिएको हुन्छ। यसको अर्थ बुझ्न विद्युत् प्रसारण लाइनको एउटा सामान्य समस्या बुझ्नुपर्छ।

प्रसारण लाइनमा विद्युत् प्रवाह बढ्दै जाँदा कन्डक्टरमा तापक्रम बढ्छ। तापक्रम बढेपछि धातुमा तापीय प्रसार हुन्छ र तार केही लामो हुन्छ। त्यसपछि दुई टावरबीच तारको बीच भाग तलतिर झर्छ। यही झुकाइलाई Sag भनिन्छ। तार धेरै झुक्यो भने जमिन, सडक, भवन वा अन्य संरचनासँग आवश्यक सुरक्षा दूरी कायम राख्न समस्या आउन सक्छ। त्यसैले प्रसारण लाइनको डिजाइनमा कन्डक्टरको तापक्रम, झुकाइ र सुरक्षा दूरी महत्वपूर्ण हुन्छ।

एचटीएलएसको मुख्य विशेषता यही ठाउँमा आउँछ– उच्च तापक्रममा पनि तुलनात्मक रूपमा कम झुकाइ कायम राख्दै बढी विद्युत् प्रवाह वहन गर्ने क्षमता बढाउनु।

भारतको पावर ग्रिड कर्पोरेसन (POWERGRID) ले पनि एचटीएलएस कन्डक्टरलाई विद्यमान प्रसारण लाइनमा प्रयोग गर्दा ठूलो संरचनात्मक परिवर्तन नगरी लाइनको विद्युत् वहन क्षमता बढाउन सकिने प्रविधिका रूपमा प्रयोग गरिरहेको जनाएको छ। उच्च तापक्रममा सञ्चालन हुँदा पनि कम स्याग रहने भएकाले यसले प्रसारण क्षमता र प्रणालीको विश्वसनीयता बढाउन सहयोग गर्ने उसको विवरण छ।

एउटै टावरबाट बढी बिजुली बोक्न सकिने सम्भावना

एचटीएलएसको महत्वपूर्ण उपयोगिता नयाँ प्रसारण लाइन बनाउनु नपर्ने अवस्थामा विद्यमान लाइनको क्षमता बढाउन सक्नु हो।

परम्परागत कन्डक्टर प्रयोग भइरहेको प्रसारण लाइनमा विद्युत् प्रवाह बढाउन खोज्दा कन्डक्टरको तापक्रम र स्याग सीमितता बन्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा अर्को समानान्तर प्रसारण लाइन निर्माण गर्नु, थप टावर बनाउनु वा प्रसारण करिडोर विस्तार गर्नु महँगो र समय लाग्ने काम हुन सक्छ।

एचटीएलएस प्रयोग गरेर भने उपयुक्त प्राविधिक मूल्यांकनका आधारमा विद्यमान प्रसारण करिडोरमै बढी विद्युत् प्रवाह गराउने विकल्प प्राप्त हुन सक्छ। POWERGRID ले आफ्ना केही विद्यमान प्रसारण लाइनलाई HTLS कन्डक्टरमा पुनःकन्डक्टरिङ (reconductoring) गरेर क्षमता बढाउने अभ्यास गरिरहेको जनाएको छ।

सरल भाषामा

परम्परागत कन्डक्टर :
धेरै विद्युत् प्रवाह → बढी तापक्रम → बढी स्याग → थप क्षमता बढाउन सीमा

एचटीएलएस :
उच्च तापक्रममा सञ्चालन → तुलनात्मक रूपमा कम स्याग → बढी विद्युत् प्रवाहको सम्भावना → विद्यमान करिडोरको क्षमता उपयोग गर्न सहयोग

यही कारणले प्रसारण प्रणालीमा एचटीएलएसलाई केवल ‘नयाँ तार’ भन्दा प्रसारण क्षमता विस्तार गर्ने प्रविधिका रूपमा पनि हेरिन्छ।

नयाँ टावर बनाउन नसकिने ठाउँमा अझ उपयोगी

नेपालमा प्रसारण लाइन विस्तार गर्दा प्राविधिक चुनौतीसँगै बाटोको अधिकार (Right of Way), वन क्षेत्र, बस्ती तथा जग्गा अधिग्रहणजस्ता विषय पनि चुनौती बन्न सक्छन्।

नयाँ प्रसारण करिडोर निर्माण गर्न लामो समय लाग्ने अवस्थामा विद्यमान संरचनाबाटै बढी विद्युत् प्रवाह गराउने विकल्प महत्वपूर्ण हुन सक्छ।

POWERGRID ले उच्च कार्यक्षमता भएका कन्डक्टरको प्रयोगबाट एउटै प्रसारण करिडोरबाट बढी विद्युत् स्थानान्तरण गर्न सकिने र नयाँ समानान्तर करिडोर निर्माणको आवश्यकता घटाउन सहयोग पुग्ने उल्लेख गरेको छ।

नेपालका लागि यसको सम्भावित उपयोगिता विशेषगरी जलविद्युत् आयोजनाबाट उत्पादन बढ्दै जाँदा त्यसलाई खपत केन्द्रसम्म पुर्‍याउनुपर्ने प्रसारण प्रणालीसँग जोडिन्छ।

जलविद्युत् आयोजना बनिसके पनि प्रसारण लाइनको क्षमता पर्याप्त नभए उत्पादनलाई पूर्ण क्षमतामा प्रणालीमा ल्याउन कठिन हुन सक्छ। त्यसैले उत्पादन क्षमतासँगै प्रसारण पूर्वाधारको क्षमता बढाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

एचटीएलएसले ‘लाइनको क्षमता’ बढाउँछ, टावरको क्षमता आफैं बढाउँदैन

यहाँ एउटा प्राविधिक कुरा स्पष्ट हुनु आवश्यक छ।

एचटीएलएस जडान गर्दैमा प्रसारण लाइनको सम्पूर्ण प्रणालीको क्षमता स्वतः बढ्दैन। कन्डक्टर परिवर्तन गर्दा टावर, इन्सुलेटर, क्ल्याम्प, जम्पर, सबस्टेसनका उपकरण, ट्रान्सफर्मर तथा अन्य प्रणालीगत संरचनाले थप विद्युत् प्रवाह धान्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने पनि अध्ययन गर्नुपर्छ।

यसैले एचटीएलएस प्रयोगलाई सामान्यतया reconductoring वा विद्यमान लाइनको क्षमता अभिवृद्धिको एउटा प्रविधिगत विकल्पका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

POWERGRID का प्राविधिक दस्तावेजहरूले पनि HTLS reconductoring का लागि कन्डक्टरसँगै सम्बन्धित क्ल्याम्प, फिटिङ र अन्य उपकरणसम्बन्धी प्राविधिक आवश्यकताहरू तोकेको देखिन्छ।

नेपालमा किन महत्वपूर्ण हुन सक्छ?

नेपालको विद्युत् उत्पादन क्षमता बढ्दै जाँदा विद्युत् उत्पादन गर्ने क्षेत्रबाट काठमाडौं, औद्योगिक क्षेत्र तथा सीमापार विद्युत् व्यापारका लागि आवश्यक प्रसारण संरचना पनि विस्तार गर्नुपर्ने हुन्छ।

यस्तो अवस्थामा हरेक ठाउँमा नयाँ प्रसारण करिडोर निर्माण गर्नु मात्रै एउटा विकल्प हुँदैन। जहाँ विद्यमान टावर र करिडोरको संरचनाले धान्न सक्छ, त्यहाँ उच्च क्षमताका कन्डक्टरमार्फत क्षमता बढाउने विकल्प पनि अध्ययन गर्न सकिन्छ।

यही सन्दर्भमा लिट्मसले एचटीएलएस र अल-५९ कन्डक्टर नेपाली बजारमा सार्वजनिक गरेको हो। कम्पनीले यी प्रविधिले नेपालमा विकास भइरहेको प्रसारण तथा वितरण पूर्वाधारको आवश्यकता सम्बोधन गर्न सहयोग पुग्ने जनाएको छ।

कार्यक्रममा ऊर्जा क्षेत्रका विभिन्न पक्षको सहभागिता

लिट्मसले आयोजना गरेको कार्यक्रममा स्थापित तथा नयाँ जलविद्युत् कम्पनी, सौर्य ऊर्जा विकासकर्ता, EPC कम्पनी, परामर्शदाता र उद्योगसँग सम्बन्धित संस्थाका प्रतिनिधिहरू सहभागी थिए। स्वतन्त्र ऊर्जा उत्पादकहरूको संस्था नेपाल (IPPAN) लगायतका संस्थाका प्रतिनिधिको पनि सहभागिता रहेको विज्ञप्तिमा उल्लेख छ।

कार्यक्रममा आयोजना विकास, प्राविधिक कार्यान्वयन, नवप्रवर्तन तथा ऊर्जा क्षेत्रको समग्र मूल्य शृंखलामा अझ बलियो सहकार्य आवश्यक रहेको विषयमा छलफल भएको कम्पनीले जनाएको छ।

लिट्मस इन्डस्ट्रिजका प्रबन्ध निर्देशक रोहित गुप्ताले नेपालको ऊर्जा क्षेत्र निरन्तर विकसित भइरहेको अवस्थामा विश्वसनीय, प्रभावकारी तथा दिगो विद्युत् पूर्वाधार निर्माणका लागि उत्पादक, आयोजना विकासकर्ता, EPC कम्पनी, परामर्शदाता तथा अन्य सरोकारवालाबीच सहकार्य आवश्यक रहेको बताए।

सन् १९७७ देखि तार तथा कन्डक्टर उत्पादनमा

विज्ञप्तिअनुसार लिट्मस इन्डस्ट्रिज सन् १९७७ मा स्थापना भएको कम्पनी हो। नेपालमा तार, केबल तथा कन्डक्टर उत्पादनको क्षेत्रमा लामो समयदेखि सक्रिय रहेको कम्पनीले जनाएको छ।

कम्पनीले नेपालमा एल्युमिनियम तथा मिश्रधातुका रड उत्पादन गर्दै आएको तथा पूर्वाधार, निर्माण, ऊर्जा र औद्योगिक क्षेत्रका लागि विभिन्न उत्पादन उपलब्ध गराउँदै आएको जनाएको छ।

कम्पनीका अनुसार पछिल्लो समय आफ्ना उत्पादनलाई क्षेत्रीय निर्यात बजारमा समेत विस्तार गर्दै लगिएको छ।