रसुवा : चिलिमे जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङभित्र जारी खोज तथा उद्धार अभियान थप महत्वपूर्ण चरणमा पुगेको छ। सुरुङभित्र थुप्रिएको लेदो तथा भग्नावशेष हटाउँदै उद्धार टोलीले हातैले बनाएको साँघुरो मार्गलाई करिब १२५ मिटरको बिन्दुसम्म विस्तार गरेको छ। तर उक्त क्षेत्रमा पानी सुरुङको माथिल्लो भाग अर्थात् क्राउनसम्म पुगेपछि नेपाली सेनाको टोली तत्कालका लागि फर्किएको छ।

उद्धारस्थलबाट प्राप्त पछिल्लो जानकारीअनुसार अहिले सुरुङभित्रको पानी पोर्टलतर्फ बगिरहेको छ। पानीको निकासलाई तीव्र बनाउन तीनवटा पम्प सञ्चालनमा ल्याइएको छ। सुरुङभित्र ठूलो मात्रामा पानी रहेको र अहिले त्यसको निकास भइरहेको जनाइएको छ।

पानीको सतह घटेपछि सुरुङको अगाडिको भागमा हातैले थप मार्ग विस्तार गर्ने काम सुरक्षित र सम्भव हुने उद्धार टोलीको आकलन छ। पानी हुनु अगाडि खाली ठाउँ अर्थात् ‘स्पेस’ रहेको संकेत हुन सक्ने भएकाले यसले पावरहाउस क्याभर्नतर्फ पुग्ने सम्भावनाबारे आशा जगाएको छ। तर उद्धार टोली अझै पावरहाउस क्याभर्नमा पुगिसकेको भने छैन।

उद्धारका तीन फरक विधि

सुरुङभित्र भइरहेको कामको प्रगति फरक-फरक दूरीमा उल्लेख हुनुको कारण उद्धारका लागि प्रयोग भइरहेका विधि फरक हुनु हो।

इन्जिनियर श्रीराम न्यौपानेका अनुसार नेपाली सेनाले सुरुङको माथिल्लो भाग अर्थात् क्राउनतर्फ हातैले ‘र्‍याट होल’ (RAT Hole) बनाउँदै १०५ मिटरभन्दा बढी प्रगति गरेको थियो। ठूलो मेसिन लैजान कठिन हुने अवस्थामा उद्धारकर्मी घस्रिँदै अगाडि बढ्न सक्ने गरी बनाइएको साँघुरो मार्ग ‘र्‍याट होल’ हो।

त्यस्तै, क्राउनसम्मै लेदोले भरिएको भागमा एक्स्काभेटरबाट ८० मिटरभन्दा बढी उत्खनन गरिएको थियो भने ह्विल लोडरबाट सुरुङको तल्लो भागको ७० मिटरभन्दा बढी लेदो हटाएर भुइँ खाली गरिएको थियो।

यी विवरण अघिल्लो साँझसम्मका हुन्। त्यसपछि काम जारी रहेकाले थप प्रगति भएको छ। पछिल्लो अपडेटमा हातैले बनाइएको मार्ग करिब १२५ मिटरको बिन्दुसम्म विस्तार भएको र त्यहाँ पानी क्राउनसम्म पुगेपछि सेना फर्किएको जनाइएको छ।

ठूला ढुंगा र फलामे डन्डी पनि भेटिए

उद्धारका क्रममा सुरुङभित्र ठूला ढुंगा, कडा लेदो तथा फलामे डन्डी र अन्य धातुका टुक्रा भेटिएका छन्। रातिको पालोमा ठूला ढुंगा हटाउन कठिन भएको थियो।

चिलिमे जलविद्युत् कम्पनीका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत बाबुराज महर्जनका अनुसार ह्विल लोडरबाट लेदो हटाउने काम जारी छ। पानीको चुहावटसमेत देखिएपछि त्यसलाई पम्पमार्फत बाहिर निकाल्ने काम भइरहेको छ। नेपाली सेनाको उद्धार टोली सुरुङभित्रै प्रवेश गरेर सतहमा रहेको भग्नावशेष हटाउने काममा पनि संलग्न छन्।

सुरुङ विज्ञ प्रोफेसर अर्नोल्ड डिक्सले भने फलामे डन्डीहरू आफूहरूले अपेक्षा गरेको ‘ब्लास्ट ब्लकेज’को हिस्सा हुन सक्ने बताएका छन्। उनका अनुसार यो उद्धार योजनाकै एउटा भाग हो।

डिक्सले अहिलेको क्षेत्रमा भेटिइरहेको सामग्रीको प्रकृतिमा ठूलो परिवर्तन आउने आशा पनि व्यक्त गरेका छन्। अगाडि थप ढुंगा, फलाम तथा अन्य भग्नावशेष भेटिन सक्ने भए पनि सम्भवतः कम ऊर्जा भएको क्षेत्र आउन सक्ने उनको अपेक्षा छ।

पानीसँगै तेल, तर स्रोत अझै यकिन छैन

सुरुङबाट निकालिएको पानीमा तेल मिसिएको पनि पाइएको छ। प्रारम्भिक रूपमा उक्त तेल पावरहाउस क्याभर्नभित्र रहेका ट्रान्सफर्मरबाट चुहिएको हुन सक्ने अनुमान गरिएको थियो। क्याभर्नभित्र ४ हजार लिटर क्षमताका सातवटा ट्रान्सफर्मर रहेको जानकारी उद्धार टोलीले दिएको छ।

तर डिक्सले उक्त तेलको प्रकृतिबारे थप प्रश्न उठाएका छन्। “मैले यस्तो तेल यसअघि कहिल्यै देखेको छैन” भन्दै उनले यसको पहिचान गर्न आग्रह गरेका छन्। अर्को तस्वीरमा देखिएको रातो पदार्थ हाइड्रोलिक तरल पदार्थ हुन सक्ने भए पनि अहिले देखिएको तेल औद्योगिक परिमाणमा रहेको जस्तो देखिएको उनको भनाइ छ।

उनले पावरहाउस वा सुरुङभित्र यस्तो तेल भण्डारण गर्ने स्थान थियो कि भनेर समेत प्रश्न गरेका छन्। त्यसैले पानीमा भेटिएको पदार्थ ट्रान्सफर्मरको तेल नै हो भन्ने पुष्टि भइसकेको छैन।

करिब ८४-९० मिटरमा महत्वपूर्ण संरचना हुनुपर्ने प्राविधिक अनुमान

चिलिमे उद्धारसँग सम्बन्धित प्राविधिक नक्सामा MAT प्रवेशद्वारबाट करिब ८४ मिटरको दूरीमा मुख्य सुरुङबाट अर्को सुरुङतर्फ जाने संरचना देखाइएको छ। नक्सामा उक्त मार्गलाई TRT गेटतर्फ जाने सुरुङका रूपमा देखाइएको छ।

एक इन्जिनियरका अनुसार क्रस-सेक्सन तथा चेनेजसम्बन्धी योजनाचित्र हेर्दा करिब ९० मिटरको आसपास यस्तै संरचना भेटिनुपर्ने हुन्छ।

तर यो प्राविधिक नक्सामा आधारित अनुमान भएकाले उद्धार टोलीले उक्त संरचना भेटिसकेको निष्कर्ष निकाल्न भने मिल्दैन।

पानी घटेपछि फेरि हातैले अघि बढ्ने योजना

अहिले मुख्य चुनौती पानी व्यवस्थापन बनेको छ। सुरुङको अगाडिको भागमा पानी क्राउनसम्म पुगेपछि सेनाको टोली फर्किएको भए पनि पानी पोर्टलतर्फ निकास भइरहेको छ र तीनवटा पम्प सञ्चालनमा छन्।

पानीको सतह घट्दै गएपछि हातैले बनाइएको मार्गबाट थप अगाडि बढ्ने योजना छ। उद्धार टोलीको आकलनमा पानी हुनु अगाडि खाली ठाउँ रहेको संकेत हुन सक्छ। त्यसैले पानीको निकाससँगै पावरहाउस क्याभर्नतर्फको मार्ग थप सहज हुने आशा गरिएको छ।

तर चिलिमे सुरुङभित्रको वास्तविक अवस्था अझै पूर्ण रूपमा यकिन भइसकेको छैन। त्यसैले पानी, हावा, तेल, ढुंगा, फलामे डन्डी र अन्य भग्नावशेषबाट प्राप्त प्रत्येक संकेतलाई आधार बनाएर उद्धार टोलीले चरणबद्ध रूपमा अगाडि बढिरहेको छ।